نقش مجلس شورای ملی در ساخت نظام‌آموزشی ایران در عصر پهلوی (۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ خورشیدی)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت. دانشگاه تهران. دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، تهران، ایران.

2 گروه فلسفه تعلیم و تربیت. دانشگاه تهران. دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، تهران، ایران.

چکیده

پس از پیروزی انقلاب مشروطه و تشکیل اولین مجلس شورای ملی، نظام حاکمیتی ایران، دچار تحولی اساسی در تقسیم قدرت و نحوه اداره کشور شد. از این پس دیگر فقط شاه و خاندان سلطنتی نبودند که نظام حاکمیت کشور را در اختیار داشتند، بلکه مجلس نیز عنصر دیگری بود که به طور جد در تصمیم‌گیری‌ها، قانون‌گذاری و به ویژه ایجاد بستر تشکیل نظام اداری جدید کشور موثر واقع شد. ما در تلاشیم با بررسی نسبت مجلس با نظام حاکمیتی کشور در دوره پهلوی، نوع مداخلات آن در شکل‌گیری و تحول نظام آموزشی جدید در ایران را بررسی نماییم. به لحاظ رویکرد روشی، این مطالعه در حوزه مطالعات نهادی آموزش در حوزه تاریخ توسعه قرار دارد. مطالعه تاریخی صورت گرفته به روش کتابخانه‌ای و اسنادی، به ویژه با بررسی مصوبات آموزشی و بررسی شرح احوال نمایندگان و احزاب سیاسی ادوار مجلس شورای ملی است.
نتیجه اصلی پژوهش تمایز اثرگذاری مجلس در دوره‌های استقلال از شاه و دوره‌های ضعف و وابستگی به شخص شاه است. مجالس فقط در بازه شهریور ۱۳۲۰ تا پیش از کودتای ۱۳۳۲، با استقلال نسبی به تصویب قوانین و گسترش نظام اداری آموزش متناسب با جامعه ایران پرداختند، اما در دوره قدرت پهلوی اول و دوم، صرفاً تصویب کننده قوانین مورد نیاز برای گسترش نظام آموزشی متناسب با خواست شاه بودند. نتیجه اساسی این پژوهش، نشان دادن عدم ثبات مجلس در تمامی ادوار آن است که مانع از اثرگذاری بلند مدت مجلس در تحولات نظام‌یافته در سازمان آموزش رسمی کشور است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Role of the National Consultative Assembly (Majlis) in the Construction of Iran's Educational System during the Pahlavi Era (1925–1979 CE)

نویسندگان [English]

  • Ali Ghorbani 1
  • Shahin Iravani 2
  • Marzieh Aali 2
1 Ph.D. Candidate in Philosophy of Education, University of Tehran, Faculty of Psychology and Educational Sciences,Tehran, Iran.
2 Department of Philosophy of Education, University of Tehran, Faculty of Psychology and Educational Sciences,Tehran, Iran.
چکیده [English]

Following the victory of the Constitutional Revolution and the establishment of the first National Consultative Assembly (Majlis), Iran's ruling system underwent a fundamental transformation in the distribution of power and the administration of the country. From that point onward, the Majlis emerged as a serious force in decision-making, legislation, and—most notably—in laying the groundwork for the formation of a new administrative system, alongside the Shah and the royal family. This study seeks to examine the relationship between the Majlis and the country's ruling system during the Pahlavi period, exploring the nature of its interventions in the formation and evolution of Iran's modern educational system. The primary finding of this research distinguishes between the Majlis's influence during periods of independence from the Shah and periods of weakness and dependence upon his person. Only during the interval from Shahrivar 1320 (September 1941) to the 1953 coup d'état did the Majlis, exercising relative independence, ratify laws and expand the educational administrative system in a manner commensurate with Iranian society. However, during both the First and Second Pahlavi periods, it merely served to ratify laws necessary for the expansion of the educational system in accordance with the Shah's will. The fundamental conclusion of this study demonstrates the inconsistency of the Majlis across all its eras, which has hindered its capacity for long-term impact on the systematic development of the country's formal educational organization.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "National parliament"
  • "Pahlavi Government"
  • "Educational System"
  • "Ministry of Education"
  • "National Employment Law"
اﺗﺤﺎدﯾﻪ، ﻣﻨﺼﻮره؛ ﮐﺎﻇﻢ ﺑﯿﮕﯽ، ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ؛ ﺗﺮاﺑﯽ ﻓﺎرﺳﺎﻧﯽ، ﺳﻬﯿﻼ، (۱۳۸۹)، تاریخ مجلس و قانون‌گذاری در ایران، ﮐﺘﺎب ﻣﺎه ﺗﺎرﯾﺦ و ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎ، ﻣﺮداد 1389 - دوره ﺟﺪﯾﺪ - ﺷﻤﺎره 147.
اسکات، ریچارد، (۱۳۹۸)، نهادها و سازمان‌ها، ترجمه مینا دده‌بیگی، تهران: سمت.
اسکندری، ایرج، (۱۳۷۲)، خاطرات ایرج اسکندری، (تدوین و ویرایش عبدا... شهبازی)، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
ایروانی، شهین و همکاران. (1399). بررسی تاریخی تنوع مدارس ایران. مرکز پژوهش‌های مجلس. شماره مسلسل 17052
ایروانی، شهین، (1393)، مقدمه ای بر تبیین ماهیت نظام آموزش و پرورش ایران از آغاز دوره مدرن سازی تا امروز، پژوهشنامه مبانی تعلیم و تربیت، سال 4، شماره 1
آبراهامیان، یرواند،‌ (۱۳۹۹)، ایران بین دو انقلاب (از مشروطه تا انقلاب اسلامی)، ترجمه کاظم فیروزمندی و همکاران، تهران: مرکز
آخوندزاده، میرزافتحعلی، (۱۳۵۱)، مقالات میرزافتحعلی آخوندزاده، (به کوشش باقر مومنی)، تهران: آوا.
آذرنگ، عبدالحسین، (۱۳۹۸)، جبهه ملی ایران، در: دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (ج۱۷).
بوستاک، فرانسیس؛ جونز، جفری، (۱۴۰۱)، برنامه‌ریزی و قدرت در ایران، ترجمه مهدی پازوکی و علی حبیبی، تهران: کویر.
بهار، محمد تقی، (۱۳۵۷)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی، تهران: سهامی کتابهای جیبی.
بهنام، جمشید، (۱۳۹۶)، برلنی‌ها: اندیشمندان ایرانی در برلن، تهران: فرزان روز.
حکمت، علی‌اصغر، (۱۳۰۴)، سالنامه احصائیه معارف ۱۳۰۴.ش، وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه.
خمینی، روح‌ا...، (۱۳۹۰)، ولایت فقه، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
درخشش، محمد، (۱۹۸۳)، تاریخ شفاهی ایران (مصاحبه با محمد درخشش)، به کوشش حبیب لاجوردی، دانشگاه هاروارد.
دهقان، علی، (۱۳۷۸)، تحولات آموزشی دوران پهلوی؛ نگاهی از درون، تاریخ معاصر ایران، شماره ۱۱، پاییز ۱۳۷۸.
دهقان، لقمان، (۱۳۷۶)، برخی ملاحظات تازه در مورد به توپ بستن مجلس شورای ملی، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شماره ۹، بهار ۱۳۷۶.
رجبی‌فرد، حسن، (۱۴۰۰)، تقدم اصلاحات اقتصادی بر اصلاحات سیاسی؛ بازخوانی آرا و اندیشه‌های علی‌اکبر داور، تاریخ اسلام و ایران، سال سی‌ویکم، بهار ۱۴۰۰، شماره ۴۹.
شاکر، صمد، (۱۳۹۱)، قانون‌گذاری‌های آموزشی و اهمیت آن در مجلس دوم شورای ملی، پیام بهارستان، سال پنجم، شمراه ۱۸، زمستان ۱۳۹۱.
شریعتی، شهروز و عباسی‌، مهدی، (۱۳۹۷)، شناخت‌شناسی ایدئولوژی دولت مدرن و یوتوپیاهای اجتماعی در عصرپهلوی، جامعه‌شناسی تاریخی، دوره ۱۰، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷.
شریف‌امامی، جعفر، (۱۹۸۲)، تاریخ شفاهی ایران (مصاحبه جعفر شریف امامی)، به کوشش حبیب لاجوردی، دانشگاه هاروارد.
صدیق، عیسی، (۱۳۴۹)، تاریخ فرهنگ ایران، تهران: دانشگاه تهران.
صدیق، عیسی، (۱۳۵۳)، یادگار عمر، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
طالبوف،عبدالرحیم، (۱۳۵۴)، کتاب احمد، تهران: شبگیر.
فقیهی، ابوالحسن، (۱۴۰۰)، اداره و سیاست در ایران؛ مطالعه بروکراسی در بستر سیاست، (ترجمه: مریم حیدری)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
کتابخانه و مرکز اسناد شواری عالی آموزش و پرورش. (بی‌تا). نظامنامه مکتب، مجموعه اسناد شورای عالی معارف. صورت جلسه مورخ 20 دلو 1303. (بی‌جا)
کرمانی، ناظم الاسلام، (1357)، تاریخ بیداری ایرانیان، (به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی)، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مجد، محمدقلی، (۱۳۸۵)، قحطی بزرگ سال‌های ۱۹۱۷-۱۹۱۹، ترجمه معصومه جمشیدی، تاریخ معاصر ایران، زمستان ۱۳۸۵، شماره ۴۰.
محبوبی اردکانی، حسین، (۱۳۹۷)، تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران، تهران: دانشگاه تهران.
مختاری، حبیب ‌ا...، (۱۳۲۶)، تاریخ بیداری ایران، تهران: دانشگاه تهران.
مدرسی، محمد، (شهریور ۱۳۸۴)، آشنایی با تاریخ مجالس قانون گذاری در ایران (مجلس اول)، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مدرسی، محمد، (آبان ۱۳۸۴)، آشنایی با تاریخ مجالس قانون گذاری در ایران (مجلس چهارم)، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مدرسی، محمد، (آبان ۱۳۸۴)، آشنایی با تاریخ مجالس قانون گذاری در ایران (مجلس پنجم)، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مرکز پژوهش‌های مجلس، (۱۳۸۴)، آشنایی با تاریخ مجلس قانون‌گذاری در ایران، دوره اول تا دوره شانزدهم، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مستشارالدوله ، یوسف، (۱۳۵۱)، رساله یک کلمه، (به کوشش باقر مومنی)، تهران: آوا.
مسعودی، فاطمه، (آبان ۱۳۸۴)، آشنایی با تاریخ مجالس قانون‌گذاری در ایران (دوره چهارم)، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مسعودی، فاطمه، (آبان ۱۳۸۴)، آشنایی با تاریخ مجالس قانون‌گذاری در ایران (دوره دوازدهم)، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مناشری، دیوید، (1397)، نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن، (ترجمه محمدحسین بادامچی و عرفان مصلح)، تهران : بصیرت.
نودهی، کبری، و همکاران، (۱۳۸۹)، فعالیت‌های حزب توده در مدارس خراسان (۱۳۲۱، ۱۳۳۵)، گنجینه اسناد، سال ۲۹، بهار ۱۳۹۸، شماره ۱۱۳.
نهضت آزادی ایران، (۱۳۶۲)، یادنامه بیستمین سالگرد تاسیس نهضت آزادی ایران، تهران: نهضت آزادی ایران.
همایون کاتوزیان، محمد ‌علی،‌ (۱۳۹۹)، اقتصاد سیاسی ایران، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.
Benavot, Aaron, (1997) Institutional Approach to the Study of Education, p. 340-345 in Lawrence Saha (ed.) International Encyclopedia of the Sociology of Education. Oxford, UK: Elsevier Science.
Camp, David N, (MAY, 1871), Compulsory Education, The Connecticut School Journal, Vol. 1, No. 5,
Katz, Michael, (1976), A history of compulsory education laws, fastback Series, No. 75. Bicentennial Series.
Meyer, John W. Ramirez, Francisco and Nuhoglu Soysal, Yasemin, (Apr., 1992), World Expansion of Mass Education, 1870-1980, Sociology of Education, Vol. 65, No. 2, pp. 128-149
Meyer, John W. Ramirez, Francisco, (1998). The Globalization of Education. Stanford University.
Soysal, Yasemin and Strang, David, (Oct,1989) Construction of the First Mass Education Systems in Nineteenth-Century Europe, Sociology of Education, Vol. 62, No.4
Vejdani, Farzin, (2014), Making history in Iran: education, nationalism, and print culture, Stanford University Press
 
قوانین ملی و اسناد دولتی:
 
نظامنامه داخلی مجلس مشروطه. مصوبه 26 ذی‌الحجه 1327 قمری (۱۹/۱۰/۱۲۸۸)، مجلس شورای ملی.
قانون اساسی معارف، مصوب ششم نهم عقرب ۱۲۹۰.ش ، مجلس شورای ملی.
متمم قانون اساسی مشروطیت، مورخ ۱۴ ذی‌القعده الحرام ۱۳۲۴.ق. مجلس شورای ملی.
قانون استخدامی کشوری، مصوب 22 قوس 1301 شمسی، مجلس شورای ملی.
نظامنامه مکتب ، مصوب جلسه مورخ 20 دلو ۱۳۰۳، شورای عالی معارف.
پروگرام مدرسه صنعتی، مصوب جلسه مورخ ۱۵ جدی ۱۳۰۳ ، شورای عالی معارف.
سالنامه احصائیه معارف ۱۳۰۴.ش، وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه.
قانون اصلاح قانون استخدامی کشوری، ‌مصوب 29 شهریور ماه 1311 شمسی، مجلس شورای ملی.
قانون اجازه تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی، ‌مصوب 19 اسفند ماه 1312 شمسی، مجلس شورای ملی.
اساسنامه دبیرستان‌های معقول و منقول، مصوب ۱۱ خرداد ۱۳۱۶، شورای عالی معارف.
قانون پرورش عمومی اجباری و مجانی، مصوب ششم مرداد ماه ۱۳۲۲، مجلس شورای ملی.
قانون استخدام کشوری، مصوب ۳۱ خرداد ۱۳۴۵، مجلس شورای ملی
قانون کتاب‌های درسی و اساسنامه سازمان کتاب‌های درسی ایران ‌. مصوب ۱۶/۰۳/۱۳۴۶. مجلس شورای ملی.