http://mte.journals.miu.ac.ir/ مطالعات تاریخی جهان اسلام fa daily 1 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11348.html حکومت قطب شاهیان یکی از حکومت‌هایی بود که پس از انقراض حکومت بهمنیان، در منطقه دکن تأسیس شد و مذهب شیعه را به‌عنوان مذهب رسمی حکومت خود اعلام کرد. در دوره موردنظر اگرچه اعتبار و اهمیت سادات و شیعیان برای حکومت‌ها زیاد بود اما در مناطق تحت امر این حکام شیعه‌مذهب، غلبه جمعیتی با اهل سنت و بومیان منطقه بود در چنین شرایطی حکام قطب شاهی جنبه‌های مختلف فرهنگ شیعی را ترویج دادند. مسئله موردتوجه در این پژوهش این است که باوجود اقلیت بودن شیعیان نسبت به دیگر گروه‌های دینی و مذهبی، اعیاد مذهبی در این دوره چگونه برگزار می‌شده و چه عواملی بر آن تأثیرگذار بوده است. در این پژوهش بر آنیم تا با بررسی تحلیلی منابع این دوره، کیفیت برگزاری اعیاد مذهبی و عوامل تأثیرگذار بر آن را بررسی نماییم.پس از بررسی و تحلیل منابع موجود این نتیجه حاصل شد که در منطقه دکن، با حمایت حکام و شخصیت‌های برجسته شیعی و متأثر از سنت‌های ایرانیان مهاجر به هند و بومی‌های ساکن شبه‌قاره، در این دوره برخی جشن‌های مذهبی به‌صورت گسترده برگزار می‌شد و با تدابیری که از سوی برگزارکنندگان در نظر گرفته می‌شد افراد زیادی اعم از شیعه و غیر شیعه در این برنامه‌ها شرکت می‌کردند و برگزاری این جشن‌ها نقش مؤثری در آشنایی گروه‌های غیر شیعه و حتی غیرمسلمانان این منطقه با مذهب تشیع داشته است. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10136.html سدهء چهارم زمانه‌ی برانگیختگی‏ ، بیداری و بارآوری اندیشه‏ها بود، همسوی با این مهم اندیشه، مطهربن طاهر مقدسی(355ه/966م)، در کتاب البدء و التاریخ نیز به خاطر طرح مباحث نوین و به عنوان یکی ازمهم ترین متون تاریخ نگاری اسلامی از اهمیتی درخور برخوردار است.علاقه مقدسی به دین وسیطره این علاقه برمنظومه فکری او رویکردهایی را در بینش تاریخی مقدسی پدید آورده است،که می‌توان از آن باعنوان بینش شریعتمدارانه یاد کرد. این موضوع برای مقدسی از چند جنبه قابل تأمل بوده‌است؛ یکی از منظر شرایط عصر مقدسی و دیگری شناخت عمیقی که وی از انسان شناسی دینی دارد. در نگاه مقدسی بین بینش شریعتمدارانه ونگرش مشیت الهی رابطه وجود دارد اما این رابطه موجب نشده تا وی نگرش مشیتی را بر تاریخ نگاری مسلط گرداند، مقدسی در توصیف و تبیین رویدادها توانسته افق های این دو بینش را با کاربست عقل و رویکرد علی و انتقادی تعدیل و به هم بیامیزد. او مشیت الهی واختیار انسانی را درتاریخ جمع و این دو را به موازات هم با فراز ونشیب کمتر دنبال می‌کند. مقدسی با دو نگرش درون دینی در سایه هویت مذهبی خویش،با نگاه فقیهانه و احکام مدارانه و نیز نگرش برون دینی بینش شریعتمدرانه خود را شکل داده است.در این پژوهش ،هدف آن است که با روش توصیفی_ تحلیلی و شناخت تعلقات وتمایلات دینی ومذهبی مورخ، نوع اثرگذاری آن در روش وی تبیین شود. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11223.html تکفیر یکی از معضلات و انحرافات جهان اسلام در دو ساحت اندیشه و عمل بود. تکفیر در عمل، در سخت‌ترین شکل، در قتل تکفیرشدگان تجلی می‌یافت. در عصر حضور أئمه(ع) دو جریان خوارج و غلات، مخالفان خود را تکفیر می‌کردند و به قتل و حذف آنان دست می‌یازیدند. پژوهش حاضر پاسخ‌گوی این سؤال اصلی است: «تکفیر مسلمانان از سوی خوارج و غالیان عصر حضور، در ساحت‌های اندیشه و عمل چه وضعیتی داشت و شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها در چه بود»؟ در پاسخ، با روش «توصیفی- تحلیلی» و «تطبیقی»، این نتیجه به دست آمد که هر دو جریان خوارج و غالیان در عصر حضور، تکفیرگرا بودند و هر دو به لحاظ نظری و در اندیشه، کشتار مخالفان را جایز می‌دانستند؛ البته در عمل، از حیث گستردگی، اقدام خوارج به قتل به‌مراتب بیشتر و شدیدتر بود. همچنین شیوة این دو در قتل مخالفان متفاوت بود: خوارج، مخالفانِ تکفیرشدۀ خود را با سلاح در جنگ رویارو یا شبیخون و یا کمین می‌کشتند؛ اما غالیان، کاملاً پنهانی با خوراندن سم یا خفه‌کردن به حذف آنان می‌پرداختند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11222.html پژوهش حاضر به بررسی نقش مطبوعات مصر در فرآیند شکل‌گیری هویت ملی آن کشور در دوره زمانی ۱۸۸۲–۱۹۱۴ می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه رسانه‌های چاپی، به‌ویژه نشریات سیاسی و فرهنگی، در بازتعریف مفهوم «ملت مصر» و بسیج ضداستعماری در واکنش به اشغال بریتانیا و افول خلافت عثمانی ایفای نقش کردند. هدف پژوهش، تحلیل گفتمان مطبوعات به‌عنوان ابزار تولید معنا و هویت در بستر استعمار و تحولات فکری نخبگان مصری است.روش تحقیق تاریخی ـ تحلیلی با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی است. داده‌ها از منابع آرشیوی، نسخه‌های نشریات دوره استعمار، و آثار شخصیت‌های برجسته‌ای چون مصطفی کامل، احمد لطفی السید، رشید رضا و جرجی زیدان گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مطبوعاتی چون اللواء، الجریدة، الهلال و المنار با تولید روایت‌های تاریخی، بازنمایی قهرمانان ملی، ترویج زبان عربی و نقد استعمار، نقش مؤثری در نهادینه‌سازی هویت ملی ایفا کردند. با این حال، محدودیت‌های سیاسی، اقتصادی و سانسور استعماری مانع از تحقق کامل پروژه ملت‌سازی شد. این پژوهش با ارائه الگویی تحلیلی، بر اهمیت رسانه در فرآیند ملت‌سازی در جوامع پسااستعماری تأکید می‌ورزد. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_8877.html حیات سیاسی یمن با ورود دریانوردان پرتغالی به آب‌های ساحلی آن همانند کشورهایی چون هند، مصر و ایران در سده دهم هجری با چالش جدیدی روبرو شد. در واقع سوداگران پرتغالی برای دستیابی به راه‌های دریایی جدید و در اختیار گرفتن مراکز بازرگانی مسلمانان و همچنین انحصار تجارت ادویه هند به سرزمین یمن همچون یک دژ دریایی می‌نگریستند. تحقیق حاضر با روش تاریخ‌پژوهی و با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به منابع اصیل تاریخی و پژوهش‌های معتبر جدید، در جستجوی آشنایی با یکی از ابعاد پنهان تاریخ یمن بوده، و در صدد پاسخ‌گویی به این پرسش است که مراحل حضور پرتغالی‌ها در این سرزمین چگونه بوده و چه پیامدهایی را به همراه داشته است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که پرتغالی‌ها، برای از بین بردن نفوذ اقتصادی و سیاسی مسلمانان، تأمین امنیتِ راه‌های تجاری خود و همچنین گسترش مسیحیت در نیمه اول قرن دهم هجری، یمن را هدف حملات خود قرار دادند. ایجاد مشکلات اقتصادی و تجاری فراوان برای مسلمانان و تاجران یمنی، گسترش هرج و مرج سیاسی و در انتها تضعیف و سقوط دولت طاهریان از مهم‌ترین پیامدهای این رویداد است. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10701.html چکیدهاین پژوهش با هدف دست‌یابی به مدل روشمند در پژوهش‌های اجتماعی و سیاسی تاریخ و سیره اهل‌بیت‌: سعی دارد با تتبع و تحقیق آثار شهید سید محمدباقر صدر، متد و روش وی در تحلیل موضوعات سیاسی ـ اجتماعی اهل‌بیت: استخراج و به عنوان یک الگو ارائه کند. در فرایند این پژوهش سعی محقق بر آن بوده است با تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای و سامانه‌های رایانه‌ای، پس از جمع‌آوری، دسته‌بندی مباحث، تحلیل و توصیف دقیق آن‌ها، ابتدا رویکرد شهید صدر در تحلیل تاریخ سیاسی ـ اجتماعی اهل‌بیت: بر اساس آثار مکتوب وی تبیین شود؛ سپس روش او در این رویکرد استنباط گردد.رویکرد شهید صدر در تحلیل سیره ائمه اطهار: رویکرد کل‌نگر است. در رویکرد کل‌نگر همه تاریخ اهل‌بیت به‌مثابه یک کل دیده می‌شود و حوادث و رویدادهای مختلف بر اساس آن تحلیل و تفسیر می‌شود، به‌گونه‌ای که همه تاریخ اهل‌بیت را به‌عنوان یک کل به‌هم‌پیوسته ببیند و جزئیات متفرق و به‌ظاهر ناهماهنگ را در ذیل خودش معنادار و منسجم سازد. روش شهید صدر در این رویکرد، تمرکز روی چهار گام «شخصیت‌شناسی معصوم و افراد شاخصی که با معصوم هم‌عصر بوده‌اند»، «جامعه‌شناسی دوران معصوم» «کشف رسالت مشترک ائمه اطهار:» «استنباط و ارائه الگوی عملی» است.کلیدواژه‌ها: اهل‌بیت:، شهید صدر، روش‌شناسی، کل‌نگر، تاریخ. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_8197.html چکیده:امپراتوری بریتانیا از قرن هجدهم میلادی به منطقه خلیج فارس و دریای عمان نفوذ کرد که در ادوار بعد به حاکمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی بلامنازعی تبدیل شد.موقعیت طبیعی به عنوان یکی از دروازه های هندوستان و سپس کشف ذخایر عظیم نفت از دلایل اصلی جایگاه ممتاز و راهبردی این منطقه در سیاست خارجی دولت لندن بود.گستره استیلای همه جانبه موجب شد تا به خلیج فارس ، خلیج انگلیسی اطلاق گردد.اقتدار نظامی و اقتصادی بریتانیا به عنوان بزرگترین امپراتوری مستعمراتی جهان موجب تداوم استیلای آن در خاورمیانه و حوزه خلیج فارس تا پایان جنگ جهانی دوم شد.از پایان جنگ جهانی دوم مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی سیاسی، اقتصادی و نظامی موجب زوال قدرت بریتانیا گردید و در نهایت سبب ساز عقب نشینی واحدهای نظامی آن در اواخر دهه ۶۰ میلادی/ ۴۰ شمسی از خلیج فارس شد. هدف از این پژوهش بررسی عوامل گوناگون دخیل در فرآیند انحطاط قدرت امپراتوری بریتانیا و خروج آن از منطقه خلیج فارس می باشد که بررسی این عوامل به نوعی سوال پژوهش نیز بوده است. یافته نوشتار آن است که فرایند انحطاط موقعیت جهانی بریتانیا در یک روند تدریجی شکل گرفته و مجموعه ای از علل منفی موجب عقب نشینی نظامی از حوزه حیاتی خلیج فارس شده است. بر این اساس خروج نیروهای نظامی انگلیس از خلیج فارس در نتیجه این عوامل مخرب، به صورت اجبار انجام شده است. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_9457.html ثبت وقایع مربوط به زندگی انسان قدمتی طولانی دارد و با نگارش آثاری چون تاریخ هرودت عملا آنچه تاریخ نگاری سنتی خوانده می‌شود، آغاز گردید. با اینهمه، در پی تحولات اروپا از رنسانس ببعد مفهوم علم ومعرفت از زوایای مختلفی دچار دگرگونی‌های اساسی گردید که حاصل آن شکل‌گیری علم مدرن در مقابل علم سنتی بود. براین اساس، علم تاریخ نیز از این تحولات متاثر شد وتاریخنگاری مدرن و دانشگاهی به نوعی از تاریخنگاری سنتی متمایز گردید. دراین‌میان، هرچند تاریخنگاری‌اسلامی در کلیت خود با شخصیت‌هایی چون ابن‌خلدون(732-808 ه.ق) کافیجی(788-879 ه.ق)، سخاوی(831-902 ه.ق) ونظایرآن تجربه شکوفایی خاص خود را داشت، اما در پی آشنایی با غرب و گسترش نظام دانشگاهی و تاسیس رشته تاریخ ابعادی از نگرش‌های نو به تاریخ در جهان اسلام ازجمله ایران نیز راه یافت. ضروت کندوکاو پیرامون تحول وتطور رویکرد نو به تاریخ درقالب رشته دانشگاهی ونیز فهم بایسته‌هایی که از منظرمعرفت شناسی و روش‌شناسی مطرح می‌کند باعث شد تا نوشتار حاضر به شیوه توصیفی – تحلیلی آن را مورد تامل قراردهد.حاصل آنکه بررسی مولفه های تاثیرگذار بر شکل گیری تاریخ دانشگاهی و معرفی مشخصه های آن شاید زمینه بهبود یا آسیب شناسی علم تاریخ چه درقالب بهره گیری یا نقد آنها را در نظام دانشگاهی فراهم سازد. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_9631.html بررسی روابط سیاسی ایران و انگلیس در دوره پهلوی دوم و نگرش مطبوعات نسبت به این روابط از جمله مباحث قابل تأمل در دوره معاصر می‌باشد. چنانچه با شکل‌گیری نهضت ملی شدن نفت و خلع ید از شرکت نفت انگلیس، روابط سیاسی ایران با انگلیس وارد ابعاد جدیدی شد. بر این اساس، این سوال اساسی مطرح می‌شود که نگرش مطبوعات به سیاست‌های انگلستان در ایران از سال 1330 تا 1332 چگونه بود؟ بنابر یافته-های پژوهش در تمام این مدت مطبوعات، با استفاده از فضای باز سیاسی ایجاد شده، توانست نقش فعالی را در خودآگاهی مردم و همچنین تشویق مردم به مشارکت فعال و حداکثری در ملی شدن نفت ایفا نماید. به طوری که در ماجرای تصویب اصل ملی شدن صنعت نفت و روی کار آمدن دولت جبهه ملی برای اجرای این قانون، تقریباً همه مطبوعات موضع‌گیری مثبت به این قضیه داشتند و در پدید آمدن انسجام و اتحاد ملی نقش مستقیم و مؤثری بر عهده گرفتند. اما به تدریج اختلاف و درگیری مطبوعاتی و حزبی، هم در سطح نهادهای سیاست و هم در سطح جامعه و بین عموم مردم رو به افزایش و گسترش گذاشت و همین عامل نیز در کودتای ۲۸ مرداد باعث پیروزی کودتاچیان شد. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است و برای گردآوری اطلاعات از مطالعۀ اسنادی و کتابخانه‌ای بهره گرفته شده است. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_9771.html ماهیت شهر اسلامی و الگوهای شهرنشینی در جهان اسلام، همواره از دغدغه‌های مورد توجه مستشرقان بوده است. بسیاری از مستشرقان از یک سو با انکار نقش تمدنی اسلام، بر تاثیرات عمیق شهرهای بین‌النهرینی، رومی و ایرانی بر شهرهای تمدن اسلامی تأکید کرده و ماهیت منحصربه‌فرد این شهرها را مورد تردید قرار داده‌اند و از سوی دیگر، سیر تکوین و نهادها و معماری این شهرها را ذیل معیارهای شهرهای اروپایی بررسی کردند. برخی مورخان مسلمان در واکنش به این نظریات، از هویت مستقل شهرهای جهان اسلام به دفاع برخاسته و آنها را دارای ویژگی‌های مختص به خود دانستند. هشام جعیط با انتشار کتاب خود درباره کوفه، به نظریات رویکردهای شرق‌شناسی در خصوص شهرهای اسلامی واکنش نشان داده و کوفه را به عنوان نخستین شهر اسلامی بیرون از شبه جزیره عربی طرح کرد که بر مبنای طرح و برنامه پیشینی و متناسب با همزیستی شهر و قبیله بنا شده است. پرسش اصلی ما، توصیف نسبت مطالعات جعیط درباره کوفه ناظر به تحقیقات و رویکردهای شرق‌شناختی در خصوص شهر اسلامی است. این پژوهش از طریق روش کتابخانه‌ای و با عنایت به پژوهش‌های شرق‌شناسی درباره شهرنشینی در جهان اسلام، نسبت نظریه جعیط را با پژوهش‌های مذکور بررسی خواهد کرد. یافته‌های پژوهش حاضر گویای آن است که توجه مورخانی مانند هشام جعیط به مسئله شهر و شهرنشینی در اسلام در واکنش به مطالعات پیشین شرق‌شناسی در در شهر اسلامی نضج و بسط یافت که موجب نوعی مواجهه انتقادی با مطالعات شرق‌شناسی و در نتیجه ارائه پاسخ‌ها و دیدگاه‌های تازه و متفاوتی در این حوزه مذکور گردید. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_9943.html مجاورت در حرمین شریفین از دیرباز برای مسلمانان جایگاهی ویژه داشته است و بیشتر مسلمانان در تلاش بودند تا با وجود سختی های زیارت حرمین، به کسب این فیض الهی نائل شوند و با توجه به فضای معنوی و علمی خاص دو شهر مکه و مدینه مدت زمانی را به مجاورت در کنار دو حرم امن الهی اختصاص دهند. بر این اساس در پژوهش حاضر سعی گردیده تا با روش توصیفی- تحلیلی، به واکاوی مجاورت ایرانیان در حرمین شریفین در دوره صفویه پرداخته شود و به این پرسش مهم پاسخ داده شود که عوامل افزایش تعداد مجاورین ایرانی دوره صفویه در حرمین شریفین چه بوده است و این مجاورین در طول مدت مجاورت در حرمین به چه کارهایی می پرداختند؟ یافته های پژوهش بیانگر آن است که در دوره صفویه شمار مجاورین ایرانی حرمین شریفین افزایش چشمگیری داشته است و در میان اقدامات انجام شده توسط مجاورین، آثار مکتوب و غیر مکتوب ایرانیان جلب توجه می نماید. تالیف و استنساخ کتاب، تجدید بنای کعبه، اجازه های فقهی و روایی، تدریس و جلسات و محافل علمی دانشمندان ایرانی این دوره، عمق حضور این عالمان را در جوار دو حرم الهی نشان می دهد به گونه ای برخی از عالمان ایرانی در مکه نقش مهمی در گسترش و رشد علوم مهمی نظیر حدیث و فقه ایفا کرده اند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10023.html موضوع جمع منسوب به حجاج بن یوسف ثقفی، یکی از موضوعات تاریخ قرآن است که به آن کمتر پرداخته شده است، از سویی این موضوع، با ابهامات متعددی همراه است. حجاج، والی خونریز و سفاک خلافت اموی بود که اهتمام زیادی بر اجبار مردم به تبعیت از مصاحف عثمانی داشت. فهم صحیح ماهیت اقدامات حجاج در مورد قرآن، با روش مطالعۀ تاریخی اسناد شواهد و رویکرد ساختارگرا، می‌تواند انگیزه، ماهیت و پیامد‌های اقدامات حجاج در مورد قرآن و قاریان، را به درستی تبیین نماید. حجاج بن یوسف ثقفی، با سرکوب قاریان، قرائت مکرر از روی مصحف در مسجد و اجبار مردم به خواندن از روی مصاحف عثمانی، شمارش کلمات و حروف قرآن و فقه ستیزی، توانست، معنای قرائت و قاری را دچار تحولی عمیق کند. این تحول معنایی مهم، سبب بدفهمی در تاریخ علم قرائات و تمام گزاره‌هایی شده است که حکایت از اصطلاح قرائت و قاری در سدۀ نخست هجری می‌کند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10261.html در دوران امویان خلفای اموی نظام تعلیم و آموزش را ایجاد کردند و به دنبال آن اصطلاح «مؤدب» به وجود آمد. وی کسی بود که فرزندان خلفا و امیران و بزرگان را بر اساس خواست امویان آموزش و تعلیم می‌داد، به گونه‌ای که خلفا به انتخاب بهترین علما و دانشمندان از میان فقها و محدّثین، نحویون، شعرا و خطبا جهت آموزش و تعلیم فرزندان خویش تأکید داشتند تا بتوانند در آینده مناصب مهم حکومتی را بر عهده بگیرند. از این رو، بهترین افراد از نظر علمی و ادبی و اخلاقی که همسوی با امویان بودند، برای این کار انتخاب می‌شدند تا فرزندانشان بتوانند از علم و دانش وادب و رفتار آن‌ها بهره ببرند. این مهم بیانگر آن است که مؤدبین تأثیر بسیاری بر فرزندان خلفا از نظر علمی، اخلاقی، رفتاری و فکری داشتند، به گونه‌ای که دانشمندان، شاعران و رهبران مهم و برجسته‌ای از میان فرزندان خلفا برخاستند. هدف از این پژوهش، بررسی نحوه عملکرد مؤدبین و تأثیر آنان بر فرزندان خلفا در زمینه‌های سیاسی، حکومتی و فکری با تکیه بر روش توصیفی و تحلیلی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، که رفتار و تدابیر خلفا در حوزه‌های نامبرده بیشتر تحت تأثیر تعلیمات و نفوذ مؤدبین بوده که فضای سیاسی و اجتماعی جامعه آن روزگار را متأثر کرده بود. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10602.html مقاله حاضر به بررسی جغرافیای تاریخی خجند در سده‌های نخستین اسلامی می‌پردازد. این پژوهش با اتخاذ رویکرد توصیفی-تحلیلی، تأثیر متقابل عوامل جغرافیایی بر شکل‌گیری و توسعه تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خجند را بررسی می‌کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که موقعیت جغرافیایی خاص خجند، در کنار رود خروشان خجند و همجواری با ولایات مهم، آن را به مرکزی برای کشاورزی، باغداری و تجارت تبدیل کرده بود. کشت پنبه و تولید ابریشم، در کنار وجود باغ‌های فراوان و تولید میوه‌های متنوع، از مهم‌ترین ارکان اقتصادی خجند در این دوره بوده‌اند. این مقاله همچنین به اهمیت خجند در تجارت و فرهنگ خراسان بزرگ و نقش آن در تبادل فرهنگی و گسترش روابط با سایر نقاط جهان اشاره می‌کند. در نهایت، این پژوهش با استفاده از داده‌های پژوهشی و تحلیل آنها، به نتیجه‌گیری‌هایی در مورد نقش کشاورزی، باغداری و صنعت ابریشم در توسعه اقتصادی خجند و اهمیت این شهر در تجارت و فرهنگ خراسان بزرگ می‌رسد. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10319.html تصویرگری شیعی گستره وسیعی ازمضامین عام ولایت را دربرمی گیرد. حضرت علی ع یکی از مهم ترین شخصیت جهان اسلام و به ویژه تشیع است و ابعاد شخصیتی بسیارگسترده ای دارد که این امر در دوره قاجار در راستای تمسک حاکمان برای تایید حکومت خویش و هنرمندان درراستای نمایش باورهای دینی گروه خورده بود. هدف از این پژوهش شناخت ساختاری نقاشی شمایلی حضرت علی ع و حسنین ع و شیعی نگاری اثر استاد ابراهیم در یک نقاشی مربوط به دوره قاجار است. سئوالات پژوهش مولفه های شیعی درساختار و محتوای نقاشی حضرت علی ع و حسنین ع چگونه به تصویر درآمده است؟روش تحقیق این پژوهش با تمرکز برچگونگی  بازنمایی حضرت علی ع و حسنین ع در نقاشی اثر استاد ابراهیم ملقب به مجموع الصنایع هنرمند دوره قاجار انجام شده است. این پژوهش از ماهیت کیفی برخوردار بوده و به توصیف و تطبیق نشانه های شمایلی در آن پرداخته می شود. ماهیت داده ها کیفی و به روش توصیفی تحلیلی صورت پذیرفته و روش جمعآوری اطلاعات کتابخانه ای ( اسنادی) است. نتایج درانتهای این پژوهش مشخص می شود واکاوی ویژگی های بصری هنر دوره قاجار در زمینه شمایل نگاری دراین اثر شناخته شده درحراج کریستیز سبک و اجرای شیعه نگاری در این تصویر را مشخص می کند. محمد ابراهیم هنرمند اثر در این اثر درکنار نوشته خود سعی داشته ارادات خویش را به آستان علی ع نشان دهد و از عناصر نمادین برای نمایش این ارادت درتصویراستفاده نماید. بررسی ها نشان می دهد این هنرمند با ایجاد فضای قاب مانند درتصویر و آشنایی با کارکرد آن به سامان دهی فضای تصویر پرداخته و در عمق نمایی از شهرکوفه در پیش زمینه بازنمایی کرده است. بزرگ نمایی مقامی درسه پیکره اجرا شده و هرپیکره دارای هاله ای منتشره از نورهستند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_10379.html گرچه تصوّف در ابتدا طریقه‌ای آداب محور متکی بر تزکیه نفس و تَرک گیتی برای وصول به حق و کمال  نفس  انسانی بود؛ اما رفته فته  در قرن  ۵ق/۱۱م در فرگشتی عمومی با آشتی میان شریعت و طریقت پای از خانقاه‌ها به ساختار های علمی و آموزشیِ جهان اسلام نهاد.گرچه تاریخ ورود تصوف به بیت المقدس بدرستی معلوم نیست اما مطابق اسناد تاریخی همواره قدس به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز و فضای دینی و مذهبی در شمارکانون‌های مورد توجه صوفیه به‌ویژه قرون میانه اسلامی بوده است. حضور صوفیه در قدس به ساخت و رونق مؤسسات آموزشی و بنیادهای موقوفه و خیریه منجرشد. فهرست موسسات آموزشی عام المنفعه صوفیه در عصر ایوبیان و ممالیک مؤید حضور پرتلاش صوفیه در قدس است. حال این پژوهش قصد دارد به این پرسش‌ها پاسخ دهد: چرا در دوره مورد نظر توجه به تأسیس و گسترش مدارس و مؤسسات صوفیه فزونی یافته است؟ و اینکه: علل تداوم حیات مؤسسات صوفیه در بیت‌المقدس چه بوده است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ممالیک به‌منظور خلاصی از بحران مشروعیت و برون‌رفت از  نابسامانی‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از جنگ‌های صلیبی در غرب خلافت و هجمه مغولان در شرق به حمایت از صوفیه مبادرت کردند. مهاجرت صوفیان به بیت‌المقدس با ساخت و تاسیس و تقویت مدارس  علمی  و تحریک و جهت‌دهی مردم به عزلت گزینی و انزوا همراه بود. مهمترین نتیجه مهاجرت صوفیان به بیت المقدس در پی حملات مغولان  و بروز ناآرامی‌ها در شرق خلافت اسلامی ، رشد تکاپوهای علمی و ازدیاد انگیزه‌‌های خیرخواهانه در ساخت موسسات عام المنفعه و ارائه خدمات اجتماعی توسط سلاطین و اشراف بود. به دلیل ماهیت تاریخی این پژوهش، روش معمول توصیفی - تحلیلی و با استناد به منابع مکتوب آرشیوی و کتابخانه‌ای صورت‌گرفته است. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11068.html درگونه شناسی هنر فلزکاری دوره قاجار یکی از هنرهای مهم است که نقوش حیوانی درآن نقش مهمی دارند. یکی از موضوعات اصلی فلزکاری فولادی دراین دوره بازنمایی حیوانات با نقوش تزیینی ایرانی روی سطوح بدنه پیکره حیوان به رنگ طلایی است. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه برنمونه های قاجاری متنوع از حیوانات دربخش های مختلف جهان این آثار را بررسی نماید. آثار فلزکاری از حیوانات متعدد با تزیینات مطلا همراه با نقوش ایرانی دراندازه های بزرگ و با بازنمایی واقع گرایانه انجام شده است. هدف این مقاله بررسی نحوه بازنمایی این حیوانات و ویژگی های پیکربندی آن در کنار یکدیگر است. حیوان نگاری دراین آثار به شیوه ای دقیق بازنمایی شده و اکنون این آثار درموزه های مهم دنیا محفوظ مانده اند. با این نگاه پرسش مقاله به شرح زیر است حیوانات فلزی این دوره چگونه بازنمایی شده و نقوش طلاکاری تزیینی روی فلز برسطح بدنه حیوانات چگونه و چرا اجرا شده اند؟ روش پژوهش حاضر از منظر هدف بنیادین بوده و یکی ازجنبه های تزیینی آثار است؛ ترکیب طبیعت گرایی و نقوش تزیینی را همزمان نمایش می دهد. آثار فلزی به جای مانده از این دوره درسبک و اجرا با تاثیرپذیری از واقعیت شیوه جدیدی را جلوه گر می سازد. نتیجه پژوهش حاضر نشان از آن دارد که آرایش مطلای نقوش ایرانی روی حیوانات وام دار سبک هنری زمانه قاجار بوده و دارای جنبه تزیینی است اما کیفیت بازنمایی حیوانات طبیعت گرایانه بوده و متاثر از شکل واقعی است. این نقوش بیانگر روح خلاق هنرمند دوره قاجار بوده که به منصه ظهور رسیده و متناسب با بدن هر حیوان تصویر شده اند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11071.html تصویری از صوفیان وجود دارد که آن‌ها در موقعیت‌های حساس و خطرناک جامعه خود را دور نگاه می‌دارند. بازشناسی تاریخی حضور زاهدان نخستین یعنی همان کسانی که بعدها پیشگامان تصوف معرفی شدند، در حدود، ثغور و رباط‌های شام حکایت از نادرست بودن این برداشت از زهد و تصوف اسلامی دارد. این صوفیان نخستین، اهل‌علم بوده و مکاتب علمی را تاسیس نمودند، نسبت به بی‌عدالتی و ظلم در دوران خویش معترض بودند، این زاهدان جهادگر در مورد توجه به تامین هزینه‌های زندگی و تشکیل خانواده با توجه به موقعیتی که در آن حضور داشتند دیدگاهی داشتند که بعدها به عنوان یک شاخصه صوفی‌گری آن را می‌شناسیم و بسیاری از آن‌ها نسبت به خانواده و تامین معاش کم‌توجه یا بی‌توجه بودند. همچنین نزد آنان حکایات و سخنان منسوب به پیامبران بنی‌اسرائیل همانند سخنان پیامبر اسلام است، اما به دلیل همین موقعیت حضور زاهدان در جهاد با غیرمسلمانان این سخنان ضمن اینکه بیشتر پیرامون موضوع زهد است، رویکردی آشکارا اسلامی و ضدمسیحی دارد. یکی دیگر از شاخصه‌های این زاهدان زمینه‌سازی برای خلق زبانی جدید در بیان تجربیات عرفانی است که در دوره‌های بعد منجر به ایجاد زبان عرفانی خاص می‌شود. پژوهش پیش‌رو با رویکردی تاریخی و پدیدارشناسانه و مطالعه منابع کتابخانه‌ای سعی در ایجاد تصویری جدید از پیشگامان تصوف دارد که در آن صوفی‌گری با زندگی آرام و دوری گزیدن از موقعیت‌های حساس جامعه یکسان نیست. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11354.html دوره ی صفویه،نقطه ی عطفی در تاریخ پرفراز و نشیب ایران است.آنان با رسمیت بخشیدن به مذهب شیعه،بنای حکومتی متمرکز، قدرتمند و یکپارچه را پایه ریزی کردند که پس از قریب به 900 سال ،مشروعیت و بقای خود را نه با توسل به عوامل خارجی و از طریق شخص خلیفه،بلکه در درون ایران و با اتکا به عوامل داخلی تأمین می کرد.احیای سلطنت و جغرافیای تاریخی ایران توسط صفویان نیازمند ایجاد ساختارهای جدید در فضای سیاسی،اجتماعی و اقتصادی بود و از سوی دیگر تداوم و بقای چنین ساختاری نیازمند وجود کنشگرانی بود تا با ایفای درست نقش ها و وظایف خود،حفظ و بقای آن را تضمین نمایند.لذا اینکه چه بازیگران و کنشگرانی صحنه گردان این ساختار جدید بوده و در افزایش و کاهش قدرت آن نقش داشتند،نکته ی قابل تأملی به نظر می رسد.این پژوهش بر آن است تا با بهره گیری از رویکرد بوردیو در مورد میدان و سرمایه ها و با روشی توصیفی-تحلیلی،روند قدرت یابی و افزایش سرمایه های روحانیون را در تقابل با بازیگران عمده ی دیگری چون،شاه،صوفیان،قزلباش ها و دیوان سالاران،مورد بررسی و مداقه قرار دهد.در اختیار گرفتن امر آموزش و پرورشِ علوم دینی و تعلیم و تربیت نسل جدید،عهده دار شدن مناصبی چون امرقضاوت و شکل گیری یک نهاد دینی شیعی،تصدی املاک وقفی و اخذ وجوهات شرعی،پیوند با زمین داران و بازاریان،ایفای نقش مشروعیت بخشی به دستگاه حکومتی،جلب نظر شاهان برای برگزاری مراسم و مناسک دینی و تأسیس حوزه های علمیه از عمده ترین عواملی بودند که در دوره ی صفوی موجب افزایش سرمایه های فرهنگی،اجتماعی،اقتصادی و نمادین روحانیت و ایفای نقش محوری توسط آنان در میدان سیاسی صفوی نسبت به دیگر کنشگران این میدان شدند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11355.html چکیدهبعد از آنکه اروپایی‌ها در جنگ‌های صلیبی نتوانستند به اهداف سیاسی و دینی خود در مقابل دنیای اسلام دست یابند، در میانۀ جنگ‌های صلیبی به داستان‌های آرزواندیشانه جهت مواجهه با دنیای اسلام روی آوردند. یکی از مهم‌ترین این داستان‌ها افسانۀ ملک یوحنای منجی در شرق بود، در این داستان ملک یوحنا راهبی بود که از مشرق‌زمین ظهور می‌کرد تا سرزمین‌های مقدس را از دست مسلمانان خارج سازد و مسیحیان نجات دهد. این داستان افسانه‌ای هم‌زمان با ظهور مغولان، جوامع اروپایی را تحت‌تأثیر خود قرار داد به‌گونه‌ای که دنیای مسیحیت ابتدا تصور می‌کرد مغولان از تبار ملک یوحنای مسیحی هستند. حال مسئله این نوشته آن است که افسانه ملک یوحنا تحت چه شرایطی مطرح گردید وآن در مناسبات اروپاییان با مغولان بخصوص پس از ناکامی‌های جنگ‌های صلیبی چه نقشی ایفا نمود؟ روش تحقیق در این پژوهش مبتنی بر توصیف و تحلیل خواهد بود دستاوردهای تحقیق حاکی از آن است که اروپایی‌ها تحت‌تأثیر افسانه ملک یوحنا نتوانستند شناخت خوبی نسبت به مغولان داشته باشند و این موضوع مناسبات سیاسی آنان با مغولان را مشکلات جدی مواجه نمود http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11575.html چکیده: سلمان فارسی یکی از صحابه برجسته پیامبر اسلام (ص) است که در تاریخ صدر اسلام به عنوان یک شخصیت مهم شناخته می‌شود. در منابع تاریخی، نگرش‌های متفاوتی نسبت به شخصیت و جایگاه او وجود دارد که می‌توان آن‌ها را به سه دسته کلی تقسیم کرد:1. نگرش شیعی: در این دیدگاه، سلمان به عنوان یک شخصیت برجسته شیعی و عالم مورد احترام قرار می‌گیرد. او نه تنها از یاران نزدیک پیامبر (ص) بود، بلکه به عنوان یکی از اولین مسلمانان ایرانی شناخته می‌شود و نقش مهمی در ترویج اسلام در ایران ایفا کرده است.2. نگرش سنی: این دیدگاه سلمان را به عنوان یک صحابه عادی و بدون ویژگی‌های خاص معرفی می‌کند. در این نگرش، او بیشتر به عنوان یکی از یاران پیامبر (ص) شناخته می‌شود که در حوادث تاریخی شرکت داشته است، اما ویژگی‌های خاصی برای او قائل نیستند.3. نگرش شعوبی (ملی‌گرایانه): در این دیدگاه، سلمان به عنوان یک قهرمان ملی و نماد هوش و زیرکی ایرانی معرفی می‌شود. این نگرش بیشتر بر جنبه‌های فرهنگی و ملی او تأکید دارد و جنبه‌های دینی شخصیت او را نادیده می‌گیرد.این نوشتار با استفاده از روش تحلیل تاریخی، به بررسی و مقایسه نگرش‌های سه جریان فوق نسبت به شخصیت سلمان فارسی می‌پردازد. سوال اصلی این پژوهش این است که چگونه این نگرش‌ها شکل گرفته‌اند و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟ http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11601.html چرخاب‌ها نوعی از سازه‌های آبی تاریخی هستند که در تمدن‌های مختلف اسلامی از جمله ایران، شام، مصر، آندلس استفاده می‌شده‌اند. این سازه‌ها با اهداف مختلف آب‌یاری، انتقال آب و تامین منابع آبی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. چرخاب‌های آب‌گرد در بیشتر جغرافیای جهان اسلام در انواع گوناگون بسته به شرایط سرزمین و نوع فناوری آن وجود داشته‌اند. هدف از ساخت آن‌ها معمولا انتقال آب به سطح تراز بالاتر و آب‌یاری مزارع و زمین‌های کشاورزی بوده است. این مقاله با هدف شناسایی انواع چرخاب‌های آب‌گرد و تحلیل کارکرد آن‌ها در مناطق مختلف جهان اسلام نوشته شده است. روش پژوهش این مقاله از نظر ماهیت و رویکرد، روش تاریخی – تحلیلی است و کوشیده است با بهره‌گیری از نمونه‌های موجود در منابع مکتوب تاریخی، متون جغرافیایی، سفرنامه‌های اسلامی و منابع مکمل به گونه‌شناسی و تحلیل چرخاب‌ها از منظرهای متفاوت بپردازد. نمونه‌ها از گستره جغرافیای جهان اسلام انتخاب شدند که در نهایت بر اساس روش تجزیه و تحلیل کیفی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفتند. نتایج حاصل از پژوهش نشان داده است که چرخاب‌ها در مناطق مختلف جهان اسلام با فناوری‌های متفاوتی ساخته و به‌کار گرفته می‌شدند. بیشتر این سازه‌ها با نیروی آب به حرکت در می‌آمدند. برخی از آن‌ها برای تامین آب آشامیدنی شهری، برخی برای مصرف در صنعت و بیشتر برای آب‌یاری زمین‌های کشاورزی بوده‌اند. معمولا زمین‌ها در ارتفاع بالاتری نسبت به سطح آب قرار داشتند و آب مورد نیاز آن‌ها از طریق چرخاب تامین می‌شده است. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11724.html از جمله مسائلی که در زندگی پیامبر(ص) توجه مسلمانان و غیرمسلمانان را به خود جلب کرده، تعدد همسران است. برخی ازدواج‌های پیامبر را موضوعی ناهنجار دانسته و بسیاری در دفاع از ایشان، در برابر این دیدگاه‌ها استدلال‌هایی آورده‌اند. از جمله این افراد علی شریعتی و کشیا علی است. مسئله پژوهش حاضر، که به روش تطبیقی انجام شده، پاسخ به این پرسش است که این دو متفکر چگونه فلسفه ازدواج‌های پیامبر (ص) را تحلیل می‌کنند؟ همچنین این پژوهش ضمن بیان تفاوت‌ها و شباهت‌های دیدگاه علی و شریعتی، به نقد اندیشۀ آنان نیز در زمینه فلسفۀ این ازدواج‌ها می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این دو اندیشمند، با هدف نقد دیدگاه‌های مستشرقان، درجایگاه دفاع از آن حضرت برآمده و هردو با علل پنج‌گانه‌ای که برخی از آن‌ها باهم همپوشانی دارد، هدف و فلسفه این ازدواج‌ها را در انگیزه‌های «غیرنفسانی» و در جهت پیشبرد اهداف سیاسی، دینی، و اجتماعی دانسته‌اند. تفاوت دیدگاه این دو متفکر در آن است که شریعتی برای اثبات ادعاهای خود، مسئله سن زنان و پیر و فرتوت بودن همسران، عدم زیبایی و فقدان عشق پیامبر(ص) به آنان را پیش می‌کشد، اما کشیا علی به زیبایی زنان پیامبر و وجود اختلاف درباره بالا بودن سن آنان و عشق پیامبر به همسران نیز اشاره می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد استدلال‌های این دو، به ویژه شریعتی در بیان علل ازدواج‌های آن حضرت، در مواردی قابل پذیرش نیست و جای تأمل دارد. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11828.html در این مقاله، به بررسی هویت تاریخی و جغرافیایی فلسطین در دوران عثمانی (۱۵۱۶-۱۹۱۷) و قیومیت بریتانیا (۱۹۱۷-۱۹۴۷) پرداخته شده است. هدف پژوهش، پاسخ به این پرسش است که آیا فلسطین به عنوان یک واحد جغرافیایی و سیاسی مشخص در این دوره‌ها شناخته شده بوده است یا خیر. با استناد به اسناد تاریخی، نقشه‌های جغرافیایی و منابع عثمانی و اروپایی، این مطالعه نشان می‌دهد که نام «فلسطین» همواره برای اشاره به منطقه‌ای بین دریای مدیترانه و رود اردن به کار رفته و نام دیگری برای کل این سرزمین استفاده نشده است. همچنین، یافته‌ها بیانگر این است که فلسطین به عنوان یک سرزمین مشخص، در طول تاریخ و به ویژه در دوره عثمانی، هویت مستقل خود را حفظ کرده است. این شواهد، ادعاهای معاصر مبنی بر عدم وجود تاریخی فلسطین را رد می‌کند و تأکید می‌کند که این نام در اسناد و نقشه‌های تاریخی دوره‌های مختلف از جمله دوره عثمانی به‌طور مستمر ثبت شده است. این پژوهش افزون بر تثبیت هویت تاریخی فلسطین، اهمیت شناخت دقیق این سرزمین را در فهم تحولات خاورمیانه برجسته می‌کند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11836.html در نیمه اول قرن ششم هجری عالمی بربر از قبیله مصموده به نام محمد بن تومرت(524-491/471 هـ)قیامی مبتنی بر امر به معروف و نهی از منکر علیه سهل انگاری های اجتماعی حکومت مرابطون(431-542 هـ)و در اعتراضی فکری و کلامی علیه محافظه کاری و قشری گری مذهب مالکی در شمال آفریقا بر پا نمود و توانست دولتی بنام موحدون را بنیان نهد. عصر موحدون دارای زوایای متعدد و جلوه های گوناگون عیان و یا بعضاً مبهمی است که شناخت سلسله مراتب طبقات اجتماعی و چگونگی کاربست آن طبقات در ساختار جامعه عصر موحدون می تواند موجب مبرهن شدن بخش مهمی از تاریخ اجتماعی آن دوره شود.این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی درصدد پاسخ دادن به این پرسش است که سلسله مراتب طبقات اجتماعی و کاربست آن در ساختار جامعه عصر موحدون چگونه بوده است؟ یافته ها نشان می دهد که موحدون براساس اندیشه های ابن تومرت طبقات اجتماعی جدیدی متناسب با مرحله تأسیس و سازگار با شرایط انقلابی جامعه خود ایجاد نمودند، در دوره عبدالمؤمن(558-524 هـ) طبقات اجتماعی موحدون که دچار دگرگونی در ساختار و مسئولیت های اجتماعی- سیاسی شده بودند باز طراحی مجدد گردیدند به نحوی که توانستند کارکرد خود را تا پایان عصر موحدون حفظ نمایند. http://mte.journals.miu.ac.ir/article_11891.html ظهور شاه اسماعیل صفوی در صحنۀ سیاسی ایران در اوایل قرن دهم هجری نقطۀ عطفی در سیر تحولات تاریخ اجتماعی است. او با ایجاد حکومت متمرکز و اعلام مذهب تشیّع دوازده‌ امامی به عنوان مذهب رسمی، به ایران هویّتی یکپارچه و پایدار بخشید و از سکه به عنوان یک ابزار پیام‌رسان مذهبی و سیاسی استفاده کرد. هدف پژوهش، شناخت نقش اثرگذار پول در گرایش مردم ایران به مذهب تشیع در دوره آغازین صفویه است و بیش از هر زمانی، پول از یک ابزار مطلق و هدف اقتصادی تبدیل به نشانه و ارزش مشروعیتبخش می‌شود. از طریق دیدگاه و فلسفۀ پول زیمل، بررسی پسامدرنیته سکه به عنوان بک پدیدۀ اجتماعی تام در تاریخ اجتماعی ایران مطالعه می‌شود. روش پژوهش توصیفی – تحلیلی، روش جمع‌آوری داده، استقرایی با بررسی مجموعه سکه‌های دوران شاه اسماعیل اول صفوی براساس وقایع سیاسی و مذهبی مرتبط با آنها، همچنین، تحلیل داده با رهیافت روش‌شناختی دیالکتیکی پیوسته و دوگانه‌گرایی زیمل است. یافته‌های پژوهش گذار از پول ـ ماده به پول ـ نشانه در دوران صفوی را تبیین می‌کند. با انتزاعی شدن کیفیت، سکه ارزش چیزها را فراتر از صورت کمى محض و عددى به عنوان پشتوانۀ ارزش و واسطۀ مبادله نمایندگى می‌کند و شکل یک نشانه را برای تبیین ارزش‌های معنوی می‌یابد. در نتیجه، سکه تبدیل به یک پدیدۀ اجتماعی تام می‌شود که تاریخ سیاسی و اجتماعی عصر آغازین صفوی را روایت و کشکمش‌های قدرت و کسب مشروعیت را بازنمایی می‌کند.