ابن خلدون در سنجه نظریه پردازی؛ نگاهی انتقادی به نظریه انتحال محمود اسماعیل

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده

گروه هنر و تمدن اسلامی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مشهد، ایران.

چکیده

ابن خلدون یکی از مورخان و صاحب نظران بزرگ اسلامی در عهد میانی و از شخصیت های سیاسی اجتماعی آن دوره بود،‌اما آن چه وی را در کانون توجه و پژوهش های دیگران قرار داد، بخش آغازین (کتاب اول) کتاب العبر است که حاوی نظریه هایی در خصوص فلسفه نظری تاریخ، فلسفه تحلیلی تاریخ، تمدن و جامعه شناسی است و در چارچوب دانشی با عنوان علم العِمران عرضه شده است. دانش ورزی ابن خلدون در این کتاب، ‌به رغم همه عظمتی که دارد، از نقد محققان دور نماند؛‌ دسته ای از محققان ناسازگاری بخش های بعدی کتاب (دو کتاب دیگر العبر)را با روش و قواعد بیان شده در مقدمه یا عدم پای بندی او را به آن چه خود بیان داشته،‌ به نقد کشیدند، چنان که دسته ای تفاوت ادبیات مقدمه و دیگر بخش ها را با پرسش مواجه کردند، اما محمود اسماعیل، ‌محقق مصری این نقدها را نقطه عزیمت انتقادی دیگر قرار داده و بنیاد اندیشه ابن خلدون را به چالش کشید و مدعی شد محتوای علمی مقدمه محصول مطالعه، تأمل و اندیشه او نیست، بلکه وی اساس آنها را از پیشینیان و به طور مشخص،‌ از اخوان الصفا اخذ کرده است، ‌بی آن که به آن اشاره کند، از این رو فردی منتحل است. مقاله حاضر می کوشد به روش تحلیلی عقلی و با بهره گیری از داده های تاریخی، به این پرسش کانونی پاسخ دهد که آیا ادله ای اقامه شده از سوی ایشان، مثبت ادعاهای وی می تواند باشد؟ مقاله با این فرضیه که پیش انگاره های ذهنی ناقد،‌ وی را به چنین ادعایی کشانده، می کوشد تا تبیینی ازقضیه ارائه کند،‌ گر چه تاکنون نوشته های زیادی به زبان عربی در این باره نوشته شده، اما به زبان فارسی تاکنون اثری پدید نیامده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Ibn Khaldūn under the Scrutiny of Theorizing: A Critical Examination of Maḥmūd Ismāʿīl's Plagiarism Theory

نویسنده [English]

  • Seyyed Alireza Vasei
Department of Islamic Art and Civilization, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Although Ibn Khaldūn was one of the great Muslim historians and thinkers of the medieval period, as well as a socio-political figure of his time, what has placed him at the center of scholarly attention and research is his philosophical and meta-historical perspectives on history and society, along with his distinctive explanation of social life—presented in the introductory section/first book of his Kitāb al-ʿIbar within an innovative discipline he termed ʿIlm al-ʿUmrān (the Science of Civilization). His theorizing in this section, despite its significance in the history of Islamic culture, is not without shortcomings or immune to criticism. Indeed, some researchers have criticized the inconsistency of the subsequent sections of the book (the other two books of al-ʿIbar) with the methodology and rules set forth in the Muqaddimah (Introduction), or his failure to adhere to what he himself had articulated. Similarly, others have questioned the stylistic disparity between the Muqaddimah and the rest of the work. However, the Egyptian scholar Maḥmūd Ismāʿīl took these critiques as a point of departure for a more radical contention, challenging the very foundations of Ibn Khaldūn's thought. He claimed that the scholarly content of the Muqaddimah / first book was fundamentally not the product of his own study, reflection, or independent thinking—nor could it have been—but rather was derived from the knowledge of his predecessors, specifically the Ikhwān al-Ṣafāʾ (the Brethren of Purity), without due acknowledgment. Consequently, he deemed Ibn Khaldūn a plagiarist. This article seeks to address, through an analytical-rational method and by employing historical data, the central question of whether the evidence advanced by Maḥmūd Ismāʿīl can substantiate his claim. Proceeding from the hypothesis that the critic's own preconceptions led him to such an assertion, this paper endeavors, through a critique of Ismāʿīl's contentions, to offer an explanation of Ibn Khaldūn's scholarly capability and intellectual originality. Although numerous works in Arabic have been written on this subject, no such study has yet appeared in Persian.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Khaldūn
  • Muqaddimah
  • Kitāb al-ʿUmrān
  • Maḥmūd Ismāʿīl
  • Ikhwān al-Ṣafāʾ
  • Plagiarism
ابن‌احمر،‌اسماعیل بن یوسف (1396ق). ‌اعلام المغرب و الاندلس، تحقیق محمد رضوان الدایه،‌بیروت، موسسة الرسالة.
ابن‌تغری بردی (بی‌تا).‌ المنهل الصافی و المستوفی بعد الوافی،‌ تحقیق محمد محمد امین،‌مصر،‌الهیئة المصریه العامة‌ للکتب
ابن‌خطیب،‌محمد بن عبدالله (1424ق). ‌الاحاطه بما فی اخبار غرناطه، بیروت،‌ دارالکتب العلمیه
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1421ق). تاریخ ابن خلدون (العبر)، تحقیق خلیل شحاده و سهیل زکار، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر  والتوزیع
اخوان الصفا و خلان الوفاء (1376ق). رسائل، بیروت،‌ دار صادر للطباعة و النشر
اسماعیل،‌ محمود (2000م).‌ نهایة اسطوره؛ نظریات ابن خلدون مقتبسة من رسائل اخوان الصفا، قاهره،‌دار قباء للطباعة و النشر و التوزیع
اسماعیل، محمود (2000م). هل انتهت اسطوره ابن خلدون؟،‌ قاهره، دار قباء للطباعة و النشر و التوزیع
آزاد ارمکی،‌تقی (1390ش). ‌اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان، ‌تهران، انتشارات سروش، چاپ چهارم
توین بی،‌ آرنولد (1376ش).‌ بررسی تاریخ تمدن،‌ ترجمه محمد حسین آریا، ‌تهران، ‌انتشارات امیرکبیر
توین بی،‌ آرنولد (1362ش). ‌تاریخ تمدن،‌ ترجمه یعقوب آژند، تهران،‌ انتشارات مولی
حاجی خلیفه،‌مصطفی (1941م). کشف الظنون عن الاسامی و الکتب والفنون، بغداد، مکتبه المثنی
زرکلی، خیرالدین، (1989م). الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین
زرین کوب، عبدالحسین (1362ش). تاریخ در ترازو، تهران، انتشارات امیرکبیر
سرکیس، الیان (1410ق). معجم المطبوعات العربیه،‌ قم، کتابخانه آیت الله مرعشی
شکعه، ‌مصطفی (1992م).‌ الاسس الاسلامیه فی فکر ابن خلدون و نظریاته، ‌قاهره، دار المصریة اللبنانیه
صفدی،‌صلاح الدین (2000م).‌ الوافی بالوفیات، تحقیق احمد الأرناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار احیاء التراث
طبری، محمد بن جریر (1387ق). تاریخ الطبری، تصحیح ابوالفضل ابراهیم، بیروت، روائع التراث العربی
طوسی، خواجه نصیر محمد بن محمد (1413ق). اخلاق ناصری، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه
علال،‌ خالد کبیر (2005م). اخطاء‌ ابن‌خلدون فی کتابه المقدمه، الجزایر، ‌البلیدة
فاسی مکی،‌ تقی الدین محمد بن احمد (1998م). ‌العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت،‌دار الکتب العلمیه
فقیهی، علی اصغر (1373ش). رسائل اخوان الصفا؛ نخستین دائرة المعارف در تاریخ تمدن اسلامی به سبک امروز، ش۱۰.
کحاله، عمر رضا (بی‌تا). معجم المؤلفین، بیروت،‌ دار احیاء ‌التراث العربی
مسکویه، ابوعلی (2000م). تجارب الامم و تعاقب الهمم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم
ملطی حنفی،‌زین الدین عبدالباسط (1422ق). نیل الأمل فی ذیل الدول، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، مکتبة العصریه
مهدی،‌محسن، (1358ش). فلسفه تاریخ ابن خلدون، ترجمه مجید مسعودی،‌‌ تهران، ‌بنگاه ترجمه و نشر کتاب
نصر،‌سید حسین (1384ش).‌ علم و تمدن در اسلام،‌ ترجمه احمد آرام، تهران، ‌شرکت انتشارات علمی و فرهنگی،‌چاپ دوم