بررسی ساختاری و محتوایی استفتاءنامه‌های دوره قاجار (1210-1344ق)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تهران

2 کارشناس ارشد تاریخ، گرایش اسناد و مدارک آرشیوی و نسخه‎ شناسی، دانشگاه تهران

10.22034/mte.2024.18603.1817

چکیده

استفتاءنامه‎ها به رغم اهمیتی که در تاریخ فقه و تاریخ اجتماعی داشتند، در طبقه‌بندی اسناد جایگاه ویژه‌ای به آن‌ها اختصاص نیافته است. اغلب از استفتاءنامه به عنوان گونه‌ای از اسناد شرعی نام برده شده است و این در حالی است که استفتائات حتی به ندرت در دفاتر شرعیه ثبت می‌شدند. این گونه سند، حاوی اطلاعات مهمی از وضعیت اجتماعی، اقتصادی و حتی فکری جامعه بوده است. در دوره قاجار به دلیل تحولات در نظام حوزه و روحانیت، استفتاء نیز اهمیت زیادی یافت و اثرگذاری آن از مرزهای سرزمینی فراتر رفت. پرسش اصلی این پژوهش آن است که استفتاءنامه‌های فارسی دوره قاجار جزو کدام دسته از اسناد فارسی هستند و چه اهمیتی در مطالعات تاریخی دارند؟ اهمیت این پژوهش در معرفی و شناساندن استفتاءنامه به عنوان نوع خاصی از انواع اسناد فارسی و بیان جایگاه آن در زمینه‎های مختلف مطالعات تاریخی است. در این بررسی 50 سند استفتاء موجود در سازمان اسناد ملی ایران، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران و نیز منابع کتابخانه‌ای مورد بررسی قرار گرفته است. این تحقیق نشان می‌دهد که استفتاءنامه‌ها گرچه به لحاظ نظری در زمره اسناد شرعی قرار گرفته‌اند، اما ساختاری شبیه به اسناد اخوانی دارند؛ در عین حال همین اسناد ظاهراً اخوانی می‌توانند در شاخه‌های مختلف مطالعات تاریخی ایران و اسلام مورد استفاده قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Istifta Letters in Qajar Iran; Analysis of Structure and Content (1789-1925)

نویسندگان [English]

  • hasan zandieyh 1
  • talat atri 2
1 Associate Professor, Department of History, University of Tehran
2 MA in History; Archives, Records and Codicology, Department of History, University of Tehran
چکیده [English]

Despite their importance in the history of jurisprudence (Islamic Fiqh) and social history, Istifta letters didn't find a specific place in the classification of Persian archives. They were rarely even recorded in the Shari'at notebooks, while they contain very important information about social, economic and even intellectual status of the society. During the Qajar period, due to structural evolutions in the theological schools (howza) and clergy system, Istifta became very important. Its importance even went beyond territorial borders. The main question of this research is How was the documental structure of Istifta letters in Qajar period? The finfings show that while Istifta letters are theoretically classified as Sharii documents, they are similar to Ikhvani (friendly) letters, by their structure.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qajar
  • Jurisprudence
  • Persian documents
  • Istifta
  • Social history