ساختار قدرت صفویان با تأکید بر نقش روحانیت (بر مبنای نظریه ی پیر بوردیو)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی گرایش مسائل ایران، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی، مشهد، مشهد، ایران

10.22034/mte.2024.16746.1751

چکیده

دوره ی صفویه،نقطه ی عطفی در تاریخ پرفراز و نشیب ایران است.آنان با رسمیت بخشیدن به مذهب شیعه،بنای حکومتی متمرکز، قدرتمند و یکپارچه را پایه ریزی کردند که پس از قریب به 900 سال ،مشروعیت و بقای خود را نه با توسل به عوامل خارجی و از طریق شخص خلیفه،بلکه در درون ایران و با اتکا به عوامل داخلی تأمین می کرد.احیای سلطنت و جغرافیای تاریخی ایران توسط صفویان نیازمند ایجاد ساختارهای جدید در فضای سیاسی،اجتماعی و اقتصادی بود و از سوی دیگر تداوم و بقای چنین ساختاری نیازمند وجود کنشگرانی بود تا با ایفای درست نقش ها و وظایف خود،حفظ و بقای آن را تضمین نمایند.لذا اینکه چه بازیگران و کنشگرانی صحنه گردان این ساختار جدید بوده و در افزایش و کاهش قدرت آن نقش داشتند،نکته ی قابل تأملی به نظر می رسد.این پژوهش بر آن است تا با بهره گیری از رویکرد بوردیو در مورد میدان و سرمایه ها و با روشی توصیفی-تحلیلی،روند قدرت یابی و افزایش سرمایه های روحانیون را در تقابل با بازیگران عمده ی دیگری چون،شاه،صوفیان،قزلباش ها و دیوان سالاران،مورد بررسی و مداقه قرار دهد.در اختیار گرفتن امر آموزش و پرورشِ علوم دینی و تعلیم و تربیت نسل جدید،عهده دار شدن مناصبی چون امرقضاوت و شکل گیری یک نهاد دینی شیعی،تصدی املاک وقفی و اخذ وجوهات شرعی،پیوند با زمین داران و بازاریان،ایفای نقش مشروعیت بخشی به دستگاه حکومتی،جلب نظر شاهان برای برگزاری مراسم و مناسک دینی و تأسیس حوزه های علمیه از عمده ترین عواملی بودند که در دوره ی صفوی موجب افزایش سرمایه های فرهنگی،اجتماعی،اقتصادی و نمادین روحانیت و ایفای نقش محوری توسط آنان در میدان سیاسی صفوی نسبت به دیگر کنشگران این میدان شدند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

the Safavid Power Structure by Emphasis on the Role of the Clerics(Based on Pierre Bourdieu Theory)

نویسندگان [English]

  • Masoud Vatandoost 1
  • Morteza Manshadi 2
1 Ph.D Candidate of Political Science (Iran Issues), Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad,iran. masoudvatandoost@alumni.um.ac.ir
2 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad , Mashhad, Iran
چکیده [English]

The Safavid era is a turning point in the tumultuous history of Iran. The Safavids made official the Shi’a faith and laid the foundations of a powerful, integrated and concentrated government who after about 900 years got is legitimacy and survival not out of reliance on foreign powers or the caliph himself, but from inside Iran and by reliance on domestic sources of power. The restoration of Iranian rule and historical geography by the Safavids needed many new structures to be built inside the political, social and economic atmosphere of the time, while on the other hand, the continuation and survival of such a structure relied on the presence of actors who would guarantee its survival by the proper and timely performance of their roles and duties. It therefore seems quite critical to see what players and actors turned the wheels of the new structure and contributed to the rise and decline of its power. The present study attempts take a Bourdieu approach to fields and capitals, and uses a descriptive-analytic method to analyze the process by which the clerics gained power and increased social capitals in the face of other major players such as the kings, the Sufis, the Qizilbash and the bureaucrats. Taking full control of the teaching of religious sciences, raising the new generations, seizing high positions such as judging, formation of a religious Shi’a institution, controlling endowed properties, collection of religious taxes, linking with land owners and the business class, giving legitimacy to the government regime, persuading the kings to hold religious ceremonies and rituals, and establishment of religious schools were among the most important factors that helped increase the social, cultural, economic and symbolic capital of the clerics during Safavid rule, which in turned enabled them to play more axial roles in the political field in comparison to other actors.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Safavids
  • clerics
  • field
  • capital
  • Pierre Bourdieu
آقاجری، سید هاشم(1389)، مقدمه ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی، تهران: نشر نو.
بابایی،رسول(1390)، امکانات سیاسی در نظریه ی جامعه شناختی پیر بوردیو: تولید نظریه ی سیاسی، فصلنامه ی سیاست، مجله ی دانشکده ی حقوق و علوم سیاسی، دوره ی 41، شماره ی 3، صص 56-39.
بوردیو، پیر(1389)، نظریه ی کنش: دلایل عملی وانتخاب عقلانی ،ترجمه ی مرتضی مردیها، تهران: نقش و نگار.
بون ویتز،پاتریس(1389)، درس هایی از جامعه شناسی پیر بوردیو،ترجمه ی جهانگیر جهانگیری و حسن پورسفیر، تهران: آگه.
تاورنیه، ژان باتیست(1369)، سفرنامه ی تاورنیه، ترجمه ی ابوتراب نوری، چاپ چهارم، اصفهان: کتابخانه ی سنایی.
جعفریان، رسول(1384)، تأمّلات تاریخی بر موانع گسترش تشیع، طلوع، سال  چهارم، شماره ی 16،صص 132-124.
جعفریان، رسول(1386)، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشه ی جوان.
جمشیدیها،غلامرضا،پرستش،شهرام(1386)،دیالکتیک منش و میدان در نظریه ی عمل بوردیو،فصلنامه ی علوم اجتماعی،شماره ی 30،صص 32-1.
حیدری،سلمان؛ندیم،مصطفی؛بهرامی چنگی،ابوالقاسم(1398)،تاثیرات فرهنگ تشیع امامیه در دوره ی صفویه بر کالبد شهری شیراز(با تأکید بر نظریه ی سرمایه ها در مکتب پیر بوردیو)،پژوهش نامه ی امامیه، سال پنجم،شماره ی دهم، صص 246-224.
ذوالفقاری،مهدی؛عمرانی،ابوذر؛نوعدوست،رضا(1399)،بررسی مقایسه ای سرمایه های روحانیت در دوره ی صفویه و قاجاریه (با استفاده از نظریه ی بوردیو)،فصلنامه ی علمی جامعه شناسی سیاسی ایران،سال سوم،شماره ی چهارم(پیاپی12)،ص 141-115.
رنجبر،محمد علی(1390)،مراسم مذهبی در ایران عصر صفوی،شیراز:کوشامهر.
زمانی،سمیه؛گل محمدی،احمد؛دلاوری،ابوالفضل؛سینایی،وحید(1398)،نسبت فضای اجتماعی با عملکرد نخستین دوره ی مجلس(1363-1359)،پژو.هش نامه ی علوم سیاسی،سال چهاردهم،شماره ی دوم،ص130-99.
سیاقی، زهرا(1401)، نقش علمای صفوی در تغییر باورها و سبک زندگی ایرانیان، تهران: سفیر اردهال.
سید بنکدار،سید مسعود(1395)،بررسی جایگاه و عملکرد تاج قزلباش ها در تحولات سیاسی دوره ی صفویه،فصلنامه ی علمی- پژوهشی شیعه شناسی،سال چهاردهم،شماره ی 56،ص218-195.
سیوری،راجر(1366)،ایران عصر صفوی،ترجمه ی کامبیز عزیزی،تهران نشر سحر.
شهیدی پاک، محمدرضا(1398)، دیوان سالاری عصر صفوی، فصلنامه ی تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره ی 22، صص 1-12.
شیخ نوری،محمد امیر؛پرغو،محمد علی(1389)،چگونگی رسمیت یافتن تشیع توسط صفویان و پیامدهای آن،فصلنامه ی شیعه شناسی،سال هشتم،شماره ی30،ص38-8.
عالم آرای شاه اسماعیل(1388)، مقدمه و تصحیح علی اصغر منتظرصاحب، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
عیوضی،محمدرحیم(1386)،روحانیت شیعه و تحولات سیاسی-اجتماعی،نشر زمانه،شماره ی 57،ص 15-11.
فکوهی،ناصر(1384)، پیر بوردیو:پرسمان دانش و روشنفکری،مجله ی علوم اجتماعی،دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد،ص 161-141.
فکوهی،ناصر(1384)،تاریخ نظریه های انسان شناسی،تهران،نشر نی.
فوران،جان(1377)،مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران:از سال1500 میلادی مطابق با879شمسی تا انقلاب،ترجمه ی احمد تدین،تهران:خدمات فرهنگی رسا.
کشاورز،زهرا سادات؛چلونگر،محمد علی؛منتظرالقائم،اصغر(1396)،تبیین وتحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدنی دولت صفویه،فصلنامه ی علمی-پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا(س)،سال بیست و هفتم،دوره ی جدید،شماره ی 34،پیاپی 124،ص167-139.
گنجی،محمد؛حیدریان،امین(1393)،سرمایه ی فرهنگی و اقتصاد فرهنگ(با تأکید بر نظریه های بوردیو و دیوید تراسبی)،فصلنامه ی راهبرد،سال بیست و سوم،شماره ی 72.ص97-77.
متولی حقیقی،یوسف(1387)،کنکاشی پیرامون جایگاه تشیع و تصوف در ساختار سیاسی دولت صفویه،پژوهشنامه ی تاریخ،سال سوم،شماره ی یازدهم،ص 188-169.
محیط طباطبایی،محمد(1367)،تطور حکومت در ایران بعد از اسلام،تهران:نشر بعثت.
مزاوی، میشل(1368)، پیدایش دولت صفوی، ترجمه ی یعقوب آژند، تهران: گستره.
مؤیدحکمت،ناهید(1392)،درآمدی بر رویکرد روش شناختی پیر بوردیو به مفهوم سرمایه ی فرهنگی،جامعه پژوهشی فرهنگی،س4،ش1،ص178-155.
میچل،کالین(1397)،سیاست ورزی در ایران عصر صفوی:قدرت،دیانت،بلاغت ،چاپ اول،تهران: فرهنگ جاوید.
میراحمدی، مریم(1369)، دین و دولت در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر.
نجف زاده،مهدی(1395)،جابجایی دو انقلاب(چرخش های امر دینی در جامعه ایرانی)،تهران:تیسا.
نوع دوست،رضا،مایلی ، محمدرضا(1397)وضعیت سنجی سرمایه ی روحانیت پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی،پژوهش نامه ی علوم سیاسی،سال سیزدهم،شماره ی چهارم،ص227-193.
نویدی، داریوش(1386)، تغییرات اجتماعی _ اقتصادی در ایران عصر صفوی، ترجمه ی هاشم آغاجری، تهران: نشر نی.
نیومن، اندرو جی(1393)، ایران عصر صفوی؛ نوزایی امپراتوری ایران، ترجمه ی بهزاد کریمی، تهران: نقد افکار.
هینتس،والتر(1377)، تشکیل دولت ملی در ایران(حکومت آق قوینلو و ظهور دولت صفوی)،ترجمۀکیکاووس جهانداری،تهران:خوارزمی.
Arjomand, S. A, (1994), Introduction: Religion and Statecraft in Pre-Modern Iran, Iranian Studies, 27(1/4), 5–8.
Babayan, K. (1994), The Safavid Synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi’ism,. Iranian Studies, 27(1/4), 135–161.
Bourdieo, pierre (2005), language and symbolic Power, translated by gino Raymond and matthew adamson : polity press.
Savory, R. (1974), The Safavid State and Polity, Iranian Studies, 7(1/2), 179–212.