بازشناسی تاریخی حضور صوفیان نخستین در حدود، ثغور و رباط‌های شام

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه عرفان اسلامی، دانشکده ادیان عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

10.22034/mte.2025.19793.1861

چکیده

تصویری از صوفیان وجود دارد که آن‌ها در موقعیت‌های حساس و خطرناک جامعه خود را دور نگاه می‌دارند. بازشناسی تاریخی حضور زاهدان نخستین یعنی همان کسانی که بعدها پیشگامان تصوف معرفی شدند، در حدود، ثغور و رباط‌های شام حکایت از نادرست بودن این برداشت از زهد و تصوف اسلامی دارد. این صوفیان نخستین، اهل‌علم بوده و مکاتب علمی را تاسیس نمودند، نسبت به بی‌عدالتی و ظلم در دوران خویش معترض بودند، این زاهدان جهادگر در مورد توجه به تامین هزینه‌های زندگی و تشکیل خانواده با توجه به موقعیتی که در آن حضور داشتند دیدگاهی داشتند که بعدها به عنوان یک شاخصه صوفی‌گری آن را می‌شناسیم و بسیاری از آن‌ها نسبت به خانواده و تامین معاش کم‌توجه یا بی‌توجه بودند. همچنین نزد آنان حکایات و سخنان منسوب به پیامبران بنی‌اسرائیل همانند سخنان پیامبر اسلام است، اما به دلیل همین موقعیت حضور زاهدان در جهاد با غیرمسلمانان این سخنان ضمن اینکه بیشتر پیرامون موضوع زهد است، رویکردی آشکارا اسلامی و ضدمسیحی دارد. یکی دیگر از شاخصه‌های این زاهدان زمینه‌سازی برای خلق زبانی جدید در بیان تجربیات عرفانی است که در دوره‌های بعد منجر به ایجاد زبان عرفانی خاص می‌شود. پژوهش پیش‌رو با رویکردی تاریخی و پدیدارشناسانه و مطالعه منابع کتابخانه‌ای سعی در ایجاد تصویری جدید از پیشگامان تصوف دارد که در آن صوفی‌گری با زندگی آرام و دوری گزیدن از موقعیت‌های حساس جامعه یکسان نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Historical recognition of the presence of the first Sufis in Hudud, Thaghur and Rabat of Syria

نویسنده [English]

  • Ehsan Jandaghi
Assistant Professor of University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده [English]

There is an image of Sufism that they keep away from the sensitive and dangerous situations of their society. The historical recognition of the presence of the first ascetics, i.e. those who were later introduced as the pioneers of Sufism, in Hudud, Thaghur and Rabats of Syria, indicates that this understanding of asceticism and Islamic mysticism is incorrect. These Sufis were the first people of knowledge and established scientific schools. They protested against injustice and oppression in their time. These jihadist ascetics had a view regarding the provision of living expenses and the formation of a family according to the situation they were in. We know it as a characteristic of Sufism, and many of them paid little or no attention to family and livelihood. Also, for them, the stories and sayings attributed to the Prophets of Bani Israel are the same as the words of the Prophet of Islam, but due to the presence of ascetics in Jihad with non-Muslims, these words, while being mostly about asceticism, have an obviously Islamic and anti-Christian approach. Another characteristic of these ascetics is to lay the groundwork for the creation of a new language in expressing mystical experiences, which in later periods leads to the creation of a special mystical language. The upcoming research, with a historical and phenomenological approach and the study of library sources, tries to create a new image of the pioneers of Sufism, in which Sufism is not the same as living a quiet life and avoiding sensitive situations in society.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The first Sufis
  • Jihad
  • Hudud
  • Thaghur
  • Rabat al-Sham
  • characteristics of the pioneers of Sufism
ابن‌اثیر، علی بن محمد. (1385 ق). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر
ابن‌اثیر، علی بن محمد. (1415 ق). أسد الغابة فی معرفة الصحابة، محقق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالوجود، بیروت: دار الکتب العلمیة
ابن‌حجرعسقلانی، احمد بن علی. (1327 ق). تهذیب التهذیب. دکن: دائرة المعارف النظامیة
ابن‌حوقل، محمد بن حوقل. (1398 م). صورة الأرض. بیروت: دار صادر
ابن‌سعد، محمد بن سعد. (بی‌تا). الطبقات الکبری. بیروت: دارالصادر
ابن‌صفوان‌نصری، عبد الرحمن بن عمرو. (1417 ق). تاریخ أبی زرعة الدمشقی، محقق خلیل منصور. بیروت: دار الکتب العلمیه
ابن‌عساکر، علی بن حسن. (1415 ق). تاریخ مدینة دمشق، محقق عمرو بن غرامة العمروی. بیروت: دار الفکر
ابن‌قتیبه (الدینوری)، عبدالله بن مسلم. (1992 م). المعارف، محقق ثروت عکاشه. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1404 ق). مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر. دمشق: دارالفکر
ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. (1417 ق). الفهرست، تحقیق ابراهیم رمضان. بیروت: دار المعرفة بیروت
ابوحیان توحیدی، علی بن محمد. (1419 ق). البصائر و الذخائر، تحقیق وداد القاضی. بیروت: دار صادر
ابونعیم، احمد بن عبدالله. (1407 ق). حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء. بیروت: دارالکتاب العربی
اس، یوزف فان. (1402 ش). کلام و جامعه در سده دوم و سوم هجری تاریخ اندیشه دینی در صدر اسلام، ویراستار ترجمه محمدرضا بهشتی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب
انصاری، عبدالله بن محمد. (1362 ش). طبقات الصوفیه، مصحح حسین آهی. تهران: فروغی
بلاذری، احمد بن یحیی. (1988 م). فتوح البلدان. بیروت: دار و مکتبة الهلال
بلخی (کعبی)، عبدالله بن احمد (1439 ق). المقالات و معه عیون المسائل و الجوابات. عمان: دارالفتح
جاحظ، عمرو بن بحر. (2002 م). البیان و التبیین، محقق علی بومحلم. بیروت: دار مکتبه الهلال
جهانگیری، محسن. (1367 ش). «قدریان نخستین». تهران: معارف، شماره 13
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله. (1395 ش). زبده التواریخ، تصحیح کمال حاج‌سیدجوادی. تهران: اساطیر
حرعاملی، محمد بن حسن. (1412 ق) وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث
خطیب بغدادی، احمد بن علی عطا. (1417 ق). تاریخ بغداد او مدینه السلام، تحقیق مصطفی عبدالقادر، بیروت: دار الکتب العلمیه
خنجی، فضل‌الله بن روزبهان. (1382 ش). تاریخ عالم آرای امینی، تصحیح محمداکبر عشیق. تهران: میراث مکتوب
خولانی، عبد الجبار. (1369 ق). تاریخ داریا، تحقیق سعید الافغانی. دمشق: المجمع العلمی العربی
سجادی، صادق. (1398 ش). «ثغور و عواصم»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر محمدکاظم موسوی‌بجنوردی. تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی
سمرقندی، عبدالرزاق بن اسحاق. (1375 ش). مطلع سعدین و مجمع بحرین، گردآوری عبدالحسین نوائی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی
شیزری، عبدالرحمن بن نصر. (1414 ق). النهج المسلوک فی سیاسة الملوک، تحقیق محمداحمد دمج. بیروت: موسسه بحسون
طبری، محمد بن جریر. (1879 م). تاریخ الامم و الملوک تاریخ الرسل و الملوک، مشهور به تاریخ طبری. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات
عطار، محمد بن ابراهیم. (بی‌تا). تذکرة الاولیاء، از روی چاپ نیکلسون با مقدمه میرزامحمدخان قزوینی. تهران: انتشارات مرکزی
فسوی، یعقوب بن سفیان. (1401 ق). المعرفة و التاریخ، اکرم ضیاء‏ عمری. بیروت: مؤسسة الرسالة
ماسینیون، لویی. (1378 ش). دیوان حلاج و گذری براندیشه و تعبیرات عرفانی، ترجمه و نوشته قاسم میرآخوری و حیدر شجاعی، تهران: قصیده
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403 ق). بحار الانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء
هجویری، ابولحسن علی بن عثمان. (1383 ش). کشف المحجوب، تصحیح محمود عابدی. تهران: سروش
یعقوبی، احمد بن اسحاق. (1422 ق). البلدان، محقق محمدامین ضناوی. بیروت: دار الکتب العلمیة