مطالعه بازنمایی نمادین انواع حیوانات در درآثار فلزی شیعی و به کاررفته در علم های عزاداری دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه نقاشی ، دانشکده هنر ، هیات علمی دانشگاه الزهرا س، تهران ، ایران

10.22034/mte.2025.20563.1890

چکیده

درگونه شناسی هنر فلزکاری دوره قاجار یکی از هنرهای مهم است که نقوش حیوانی درآن نقش مهمی دارند. یکی از موضوعات اصلی فلزکاری فولادی دراین دوره بازنمایی حیوانات با نقوش تزیینی ایرانی روی سطوح بدنه پیکره حیوان به رنگ طلایی است. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه برنمونه های قاجاری متنوع از حیوانات دربخش های مختلف جهان این آثار را بررسی نماید. آثار فلزکاری از حیوانات متعدد با تزیینات مطلا همراه با نقوش ایرانی دراندازه های بزرگ و با بازنمایی واقع گرایانه انجام شده است. هدف این مقاله بررسی نحوه بازنمایی این حیوانات و ویژگی های پیکربندی آن در کنار یکدیگر است. حیوان نگاری دراین آثار به شیوه ای دقیق بازنمایی شده و اکنون این آثار درموزه های مهم دنیا محفوظ مانده اند. با این نگاه پرسش مقاله به شرح زیر است حیوانات فلزی این دوره چگونه بازنمایی شده و نقوش طلاکاری تزیینی روی فلز برسطح بدنه حیوانات چگونه و چرا اجرا شده اند؟ روش پژوهش حاضر از منظر هدف بنیادین بوده و یکی ازجنبه های تزیینی آثار است؛ ترکیب طبیعت گرایی و نقوش تزیینی را همزمان نمایش می دهد. آثار فلزی به جای مانده از این دوره درسبک و اجرا با تاثیرپذیری از واقعیت شیوه جدیدی را جلوه گر می سازد. نتیجه پژوهش حاضر نشان از آن دارد که آرایش مطلای نقوش ایرانی روی حیوانات وام دار سبک هنری زمانه قاجار بوده و دارای جنبه تزیینی است اما کیفیت بازنمایی حیوانات طبیعت گرایانه بوده و متاثر از شکل واقعی است. این نقوش بیانگر روح خلاق هنرمند دوره قاجار بوده که به منصه ظهور رسیده و متناسب با بدن هر حیوان تصویر شده اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Typology of animal painting with realistic representation and combination with decorative elements in Shiite metal works of the Qajar period

نویسنده [English]

  • Elaheh Panjehbashi
, Associate Professor Department of Painting, Faculty of Art, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده [English]

In the typology of metalwork art of the Qajar period, animal motifs play an important role. One of the main topics of steel metalwork in this period is the representation of animals with Iranian decorative motifs on the surfaces of the animal's body in gold. The present study attempts to examine these works by relying on various Qajar examples of animals in different parts of the world. Metalwork works of various animals with gilded decorations along with Iranian motifs have been made in large sizes and with realistic representation. The aim of this article is to examine the way these animals are represented and the characteristics of their configuration next to each other. Animal painting is represented in these works in a precise manner and these works are now preserved in important museums in the world. With this perspective, the question of the article is as follows: How were the metal animals of this period represented and how and why were the decorative gilded motifs on the metal on the surface of the animal's body performed? The method of the present research is fundamental from the perspective of the objective and is one of the decorative aspects of the works; it simultaneously displays the combination of naturalism and decorative motifs. The metal works left from this period demonstrate a new style in style and execution, influenced by reality. The result of the present research shows that the gilded arrangement of Iranian motifs on animals is borrowed from the artistic style of the Qajar era and has a decorative aspect, but the quality of the representation of animals is naturalistic and influenced by the real form. These motifs express the creative spirit of the Qajar artist, which has come to the fore and has been depicted in proportion to the body of each animal.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qajar
  • metalwork
  • animal
  • decorative
  • naturalism
  • motif
قرآن کریم،(1398). ترجمه: مهدی الهی قمشه ای، چاپ بیست و چهار، تهران: انتشارات اسوه.
احسانی، محمدتقی.(1382).هفت هزارسال فلزکاری درایران، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
الن، جیمز.(1381). هنر فولادسازی در ایران، ترجمه: پرویز تناولی، تهران: یساولی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان.(1294). مرآت البلدان ناصری، ج1، تهران: چاپ سنگی، بی نا.
اتینگهاوزن، ریچارد.(1379). اوج های درخشان ایران، ترجمه: هرمزعبداللهی و رویین پاکباز، تهران: آگاه.
اکبری، فاطمه.(1382). هنر سفالگری و بررسی نقوش آن در دوره اسلامی، مدرس هنر، ش3 ص11-12.
اخوان اقدم، ندا.(1396). بررسی ظروف ساسانی از دیدگاه نمادشناسانه، تهران: فرهنگستان هنر.
افتخاری، اصغر.(1383). قدرت، امنیت و شریعت، درآمدی برجایگاه امنیت دراندیشه و عمل فقهای شیعه درعصر قاجار، مطالعات راهبردی، سال7، ش1،(23)، ص51- 70.
 اثنی عشری،عاطفه.(1400). مقایسه تطبیقی فرم شناسی و نمادشناسی نقوش پرنده بر روی سفال های پیش از تاریخ و سفال های دوره اسلامی ایران، هنرهای صناعی ایران، ش2، ص163-177.
آبادیان،حسین.(1389). تحول مفاهیم شیعی در دوره قاجار، شیعه شناسی، سال8، ش29، ص143- 190.
بلوم، جاناتان، بلر، شیلا.(1381). هنر و معماری اسلامی 2، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: سمت.
 پنجه باشی، الهه.(1403). واکاوی چهار شمشیر دوره فتحعلی شاه قاجار 1212-1250ه.ق. با بازنمایی مضامین شیعی: ادعیه و اشعار، سخن تاریخ، سال 18، ش46، ص229-258.
پنجه باشی، الهه.(1402). مطالعه اهمیت بنای تکیه دولت در دوره قاجار و بازتاب آن در نقاشی محمد غفاری، پژوهشنامه تمدن ایرانی، ش1، (9)، ص 214-237.
 پنجه باشی، الهه.(1404). کارکرد ابزارنمایی جنگی و پیکربندی ساختاری نقاشی تک رقعه آبرنگی جنگ حضرت عباس ع و سپاه یزید در دوره قاجار، الهیات هنر، پذیرفته شده برای انتشار.
تناولی، پرویز.(1385). طلسم: گرافیک سنتی ایران، تهران: بنگاه.
خوش دل روحانی، مریم،بلوردی، علی.(1402). رویکردی انتقادی به اخلاق پژوهشی سفرنامه نویسان دوره قاجار در مورد ذبح حیوانات، تاملات اخلاقی، ش14، ص117-136.
خزایی، محمد.(1386).نقش نمادین طاووس در هنرهای تزیینی ایران، کتاب ماه هنر، ش11-112، ص12-6.
تقی پور،پریسا، فهیمی صفا، ملیحه.(1395). بررسی تطبیقی نقوش پارچه های دورع سلجوقی با قاجار، کنفرانس بین المللی پژوهش درعلوم و تکنولوژی،ص1-15.
دالمانی، رنه.(1335). سفرنامه ازخراسان تا بختیاری، ترجمه: محمدعلی فره وشی، تهران: امیرکبیر.
دست غیب، نجمه، ظفرمند، سید جواد.(1394). مطالعه تطبیقی نقوش پرنده درسفالینه های ایران دوره عباسی و سفال های چین قرن 9م، نگره،ش38، ص118-107.
دوست خواه،جلیل.(1371). اوستا کهن ترین متن ها و سروده های ایران، تهران: مروارید.
 دادور، ابوالقاسم، منصوری، الهام.(1381). درآمدی بر اسطوره ها و نمادهای هند در عهد باستان، تهران: الزهرا.
رحمانی، روح اله، امرایی، مهدی.(1403). بررسی تطبیقی ساختار و گونه شناسی تندیس های علم دوران صفوی، قاجار، معاصر، نگره، ش70ص:41-55.
سرلو، خوان اردواردو.(1392). فرهنگ نمادها، ترجمه: مهرانگیز اوحدی، تهران: دستان.
 سیدصدر، سید ابوالقاسم.(1386).دایره المعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، تهران: سیمای دانش.
شعاع، اصغر و همکاران.(1393). محرم و صفر در فرهنگ مردم ایران، تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
شریف زاده، سید عبدالمجید.(1386). هنر فلزکاری درایران، رشد آموزش هنر،ش1،ص9-5.
شوالیه، ژان، گربران، آلن.(1387). فرهنگ نمادها، ترجمه: سودابه فضایلی، تهران: جیحون.
شمیسا، عظیم، خواجه احمد عطاری، علیرضا، میرجعفری، حسین.(1395). بررسی فرم و عملکرد ابزارآلات فولادی اصناف دوره قاجار، مجله پژوهش هنر، سال 6، ش11، بهار و تابستان، ص99-112.
صلواتی، مرجان. (1388). عظمت نماد طاووس در چنته بافی زنان ایلات قشقایی فارس، نقش مایه، ش3، 98-91.
 
فراست، مریم.(1384). بررسی مضامین خط نگاره های شمعدان و قندیل های صفوی، دوفصلنامه هنر اسلامی، سال دوم، ش3، ص61-76.
فراست، مریم.(1387). نماد و نمود نام علی ع در هنر فلزکاری صفویه و قاجار، کتاب ماه هنر، ش120،ص 85-76.
قاسمی، پرستو، شاطری، میترا.(1400).تجلی باورهای دینی بر کتیبه نگاری مذهبی شمشیرهای دوره صفوی و قاجار، نگره، ش60 ص97-121.
قاسمی، محمدعلی.(1394).علم مقتل مصور، پژوهشی درباره علم و پیشینه آن، قم: طوبای محبت.
کوثری، مسعود.(1390). هنرشیعی درایران، جامعه شناسی هنر و ادبیات، دوره 3،ش1،ص7-36.
کلاته ساداتی، ناصر.(1384). فرهنگ هنر فلزکاری ایران، پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر تهران.
کوپر، جی سی.(1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه: ملیحه کرباسیان، تهران: فرشاد.
کریم زاده تبریزی، محمدعلی.(1363). احوال و آثار نقاشان قدیم ایران، ج1، لندن: ساتراپ.
محمدزاده، مهدی، سلاحی، گلناز.(1392). بررسی موضوع آرایه ها و نقش مایه ها دراشیا فولادی عصرقاجار، جلوه هنر، ش9 ، ص76-63.
میرزایی، داود.(1391).حسرت باغ – تمنای مینو، در هنرانتزاعی ایران، با تکیه برعلم های عاشورایی، کیمیای هنر، ش2، ص108-87.
محمدی، پریسا، حسینی، سید رضا.(1400).مطالعه تحلیلی نقوش جانوری در تزیینات آبگینه فاطمیان مصر، ،رهپویه هنرهای صناعی، ش2، ص 39-49.
مهریزی، مهدی.(1388). نهضت عاشورا و فرهنگ عزاداری، تهران: تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
 موریه، جیمز.(1386). سفرنامه جیمز موریه، ج1، ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: توس.
 نوری، حسین بن محمدتقی.(1369). نفس الرحمن فی فضائل سلمان رض، تهران: چاپ جواد قیومی اصفهانی.
ناعمی، زهره.(1388). نمادهای دینی در شعر شیعی(قرن اول تا پنجم هجری)، مطالعه موردی: امام علی(ع) و امام حسین(ع)، مطالعات تاریخ اسلام، س1، ش3، ص127-145.
وولف، هانس.(1384). صنایع دستی کهن ایران، ترجمه: سیروس ابراهیم زاده، تهران: علمی فرهنگی.
ویلسون، ج. کریستی.(1381). تاریخ صنایع ایران، ترجمه: عبدالله فریار، تهران: یساولی.
وارنر، رکس.(1386). دانش نامه اساطیر جهان، ترجمه: ابوالقاسم اسماعیل پور، تهران: اسطوره.
Eliade,Mircea,(1987),The Encyclopedia of  Religion,vol14,New York, Macmillan Publishing Company
www.zacke.at
www.roseberys.co.uk
www.bonhams.com
www.chiswickauctions.co.uk
www.apollo-magazine.com
www.christies.com
www.bonhams.com
                               www.proantic.com
www.eastbourneauction.com
www.mutualart.com