جغرافیای تاریخی خجند در سده های نخستین اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استادیار گروه تاریخ،دانشکده علوم اجتماعی،دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

10.22034/mte.2024.19033.1832

چکیده

مقاله حاضر به بررسی جغرافیای تاریخی خجند در سده‌های نخستین اسلامی می‌پردازد. این پژوهش با اتخاذ رویکرد توصیفی-تحلیلی، تأثیر متقابل عوامل جغرافیایی بر شکل‌گیری و توسعه تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خجند را بررسی می‌کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که موقعیت جغرافیایی خاص خجند، در کنار رود خروشان خجند و همجواری با ولایات مهم، آن را به مرکزی برای کشاورزی، باغداری و تجارت تبدیل کرده بود. کشت پنبه و تولید ابریشم، در کنار وجود باغ‌های فراوان و تولید میوه‌های متنوع، از مهم‌ترین ارکان اقتصادی خجند در این دوره بوده‌اند. این مقاله همچنین به اهمیت خجند در تجارت و فرهنگ خراسان بزرگ و نقش آن در تبادل فرهنگی و گسترش روابط با سایر نقاط جهان اشاره می‌کند. در نهایت، این پژوهش با استفاده از داده‌های پژوهشی و تحلیل آنها، به نتیجه‌گیری‌هایی در مورد نقش کشاورزی، باغداری و صنعت ابریشم در توسعه اقتصادی خجند و اهمیت این شهر در تجارت و فرهنگ خراسان بزرگ می‌رسد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Historical geography of Khojand in the early Islamic centuries

نویسندگان [English]

  • Mohammad bitarafan 1
  • mohsen parvish 2
1 Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili , Ardabil, Iran
چکیده [English]

As one of the most important regions of Greater Khorasan, the city of Khojand has played a significant role in the history of this region. This study shows that the formation and development of Khojjand took place through agriculture and horticulture, especially due to the existence of the roaring river of Khojjand. The geographical situation of this city led people's employment and income to cotton cultivation and silk production. Also, the existence of many gardens and the production of various fruits such as apples and pomegranates has been an advantage of Khojjand. This descriptive-analytical study depicts the historical geography of Khojand and highlights the essential role of agriculture and horticulture in the development of this region. On the other hand, this study shows that the city of Khojand, as one of the furnaces of the Great Khorasan, played an important role in cultural and economic exchanges in the past, the effects of which can be seen to this day.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Silk
  • development
  • historical geography
  • Khujand
  • Khujand river
آذر بیگدلی، لطفعلی بیگ. (1378). آتشکده آذر. تصحیح میر هاشم محدث. تهران: امیر کبیر.
ابن بلخی. (1374). فارسنامه، به کوشش منصور رستگاریی فسایی. شیراز: بنیاد فارس شناسی.
ابن حوقل، ابوالقاسم محمد. (1938 م). صوره الارض. بیروت: دارصادر.
ابن خردادبه، ابوالقاسم. (1889 م). المسالک و الممالک‏. بیروت: دار صادر افست لیدن.
ابن خلدون، عبدالرحمان. (1988 م/1408 ق). تاریخ بن خلدون، به تحقیق خلیل شحاده. الطبعه الثانیه. بیروت: دارالفکر.
ابن رسته، محمد بن عمر. (1892 م). الاعلاق النفیسه. بیروت: دارصادر.
ابن طباطبا علوى اصفهانى، ابراهیم بن ناصر. (1377). منتقلة الطالبیة. قم: المکتبه الحیدریه.
ابن عربشاه، ابو عباس. (2008 م). عجائب المقدور فی نوائب التیمور. دمشق: نشرالتکوین.
ابن فقیه، احمد. (1416 ق). البلدان. بیروت: عالم الکتب.
ابوالفداء، اسماعیل. (2007 م). تقویم البلدان. قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
اشپولر، برتولد. (1386). تاریخ مغول در ایران، ترجمه محمود میرآفتاب. چ9. تهران: علمی و فرهنگی.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. (2004 م). مسالک الممالک. بیروت: دارصادر.
اصفهانی کاتب، عمادالدین. (1955م). خریده القصر و جریده العصر. بغداد.
اصفهانی کاتب، عماد الدین. (1955 م/ 1375 ق). خریدة القصر و جریدة العصر. بغداد: المجمع العلمی العراقی.
اعتماد السلطنه، محمد حسن. (1363). تطبیق لغات جغرافیایى قدیم و جدید ایران. تهران: امیرکبیر.
انصاری دمشقی، محمد بن ابی طالب. (1357). نخبه الدهر فی عجائب البر و البحر. ترجمه سید حمید طبیبیان. تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران.
البکری، ابو عبید. (1992 م). المسالک و الممالک‏. بی جا: دار الغرب الاسلامى.
السمعانی، أبو سعد عبد الکریم. (1382 ق). الأنساب. حیدر آباد: سمعانی.
الشریف ادریسی، ابو عبدالله. (1409 ق). نزهة المشتاق فى اختراق الآفاق. بیروت: عالم الکتب.
العمری، شهاب الدین. (1423 ق). مسالک الابصار فى ممالک الامصار. ابوظبی: المجمع الثقافى.
النرشخی، ابوبکر. (1363). تاریخ بخارا. به کوشش مدرس رضوی، چ2، تهران: توس.
انوشه، حسن. (1380). دانشنامه ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بارتولد، ولادیمیروویچ. (1366). ترکستان نامه. ترجمه کریم کشاورز. چ2، تهران: آگاه.
بارتولد، ولادیمیروویچ. (1379). گزارش سفر باستان شناسی به آسیای مرکزی، ترجمه مریم جبه داری. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بروسوى، محمد بن على. (1427 ق). أوضح المسالک إلى معرفة البلدان و الممالک. بیروت: دار الغرب الاسلامی.
بغدادی، صفی الدین. (1412 ق). مراصد الاطلاع على اسماء الامکنة و البقاع‏. بیروت: دارالجیل.
بکران، محمد بن نجیب. (1381). جهان نامه. تلخیص و بازنویسی جواد صفی نژاد. تهران: موسسه فرهنگی اهل قلم.
بلاذری، ابوالحسن. (1988 م). فتوح البلدان. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
بندهش. (1369). به کوشش مهرداد بهار. تهران: توس.
بونی، احمد. (1427 ق). شمس المعارف الکبری. الطبعه الثانیه، بیروت: موسسه النور المطبوعات.
بهرامی، احسان. (1369). فره‍ن‍گ‌ واژه‌ه‍ای‌ اوس‍ت‍ائ‍ی‌ ب‍ر پ‍ای‍ه‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ ک‍ان‍گ‍ا و ن‍گ‍رش‍ی‌ ب‍ه‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ه‍ای‌ دی‍گ‍ر. تهران: بلخ.
پاشینو، پیتر ایوانوویچ. (1372). سفرنامه ترکستان، ماوراء النهر. ترجمه مادروس داودخانف. به کوشش جمشید کیانفر. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
پیرنیا، حسن. (1375). تاریخ ایران باستان. تهران: دنیای کتاب.
تاجیکستان. (1387). تهران: وزارت امور خارجه.
تاریخ تمدن های آسیای مرکزی. (1375). به کوشش یونسکو. ترجمه صادق ملک شهمیرزادی. چ2، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
تاریخ سیستان. (1366). به تصحیح ملک الشعرای بهار. چ2، تهران: پدیده خاور.
تورسان زاد، نذیرجان. (1383). تاریخ و فرهنگ مردم خجند. مشهد: آستان قدس رضوی.
جوینی، علاءالدین عطاملک. (1385). تاریخ جهانگشای جوینی. به تصحیح و کوشش محمد قزوینی و شاهرخ موسویان. تهران: دستان.
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد. (1368). اشکال العالم. ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب. مشهد: آستان قدس رضوی.
حافظ ابرو، عبد الله. (1375). جغرافیاى حافظ ابرو. تهران: میراث مکتوب.
حکیم، محمد تقی خان. (1366). گنج دانش. به کوشش محمد علی صوتی و جمشید کیانفر. تهران: زرین.
حموی، یاقوت بن عبدالله. (1995 م). معجم البلدان. بیروت: دار صادر. الطبعه الثانیه.
حموى، یاقوت بن عبد الله. (1995 م). معجم البلدان. الطبعه الثانیه، بیروت: دار صادر.
حمیری، محمد. (1984 م). الروض المطار فی خبر الاقطار. بتحقیق احسان عباس. الطبعه الثانیه، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
خنجی، فضل الله بن رزبهان. (1384). مهمان نامه بخارا. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: علمی و فرهنگی.
داندامایف، محمد. (1386). ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی. ترجمه روحی ارباب. چ4، تهران: علمی و فرهنگی.
راقم سمرقندی، میر سید شریف. (1380). تاریخ راقم. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
زمچی اسفزاری، معین الدین. (1338). روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات. به کوشش سید محمد کاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.
سایکس، سرپرسی. (1380). تاریخ ایران، ترجمه سید محمد تقی فخر داعی گیلانی. چ7، تهران: افسون.
ستوده، منوچهر. (1388). آثار تاریخی ورارود و خوارزم. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
سفرنامه بخارا. (1373). به کوشش حسین زمانی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شامی، نظام الدین. (1363). ظفرنامه. به کوشش پناهی سمنانی. تهران: بامداد.
شبانکاره ای، محمد بن علی. (1381). مجمع الانساب. به تصحیح میر هاشم محدث. تهران: امیر کبیر.
شیروانی، زین العابدین. (بی تا). بستان السیاحه. تهران: سنایی.
صفا، ذبیح الله. (1378). تاریخ ادبیات در ایران. چ8، تهران: فردوس.
ظفرنامه خسروی. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: میراث مکتوب.
عطار، فریدالدین محمد. (1386). تذکره الاولیاء، تهران: زوار.
عمری، احمد. (1424 ق). مسالک الابصار فی ممالک الامصار. ابوظبی: المجمع الثقافی.
غفاری کاشانی، قاضی احمد. (1414 ق). تاریخ نگارستان. به کوشش مرتضی مدرسی گیلانی. تهران: حافظ.
فرای، ریچارد. (1386). میراث آسیای مرکزی. ترجمه آوانس آوانسیان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
فوکوشیما، یاسوماسا. (1392). سفرنامه ایران و قفقاز و ترکستان. ترجمه هاشم رجب زاده و کینجی ئه اورا. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
قزوینی، زکریا. (1373). آثار البلاد و اخبار العباد. تهران: امیرکبیر.
کاتب بغدادی، قدامه. (1981 م). الخراج و صناعة الکتابة. بغداد: دار الرشید للنشر.
کستنتکو، اتاماژور. (1383). شرح آسیای مرکزی. ترجمه مادروس داود خانف. به تصحیح غلامحسین زرگری نژاد. تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
کاشانی، أبو القاسم عبد الله. (1386). عرایس الجواهر و نفایس الأطایب. تهران: المعی.
گیرشمن، رومن. (1384). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. چ16، تهران: علمی و فرهنگی.
مبارک، ابوالفضل. (1385). اکبرنامه. به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
معین، محمد. (1362). فرهنگ معین، تهران: امیرکبیر.
مقدسی، ابوعبدالله. (1411 ق). احسن التقاسیم فى معرفة الاقالیم. الطبعه الثالثه، القاهره: مکتبه مدبولى.
مقدسی، مطهر بن طاهر. (بی تا). البدء و التاریخ. تحقیق بور سعید. مکتبة الثقافة الدینیة.
مقریزی، احمد بن علی. (بی تا). المواعظ و الإعتبار بذکر الخطط و الآثار المعروف بالخطط المقریزیة. بتحقیق خلیل عمران منصور. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ملکم، سر جان. (1380). تاریخ کامل ایران. ترجمه میرزا اسماعیل حیرت. تهران: افسون.
مهدوی، مصلح الدین. (1386).  اعلام اصفهان. به کوشش غلامرضا نصراللهی. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری.
وامبری، آرمینیوس. (1387). سیاحت درویشى دروغین در خانات آسیاى میانه‏. فتح على خواجه نوریان‏. چ6، تهران: علمی و فرهنگی.
هدایت، رضاقلی خان. (1356). سفارت نامه خوارزم. به کوشش علی حصوری. تهران: طهوری.
یزدی، شرف الدین علی. (1387). ظفرنامه. به تصحیح سید سعید میر محمد صادق و عبدالحسین نوایی. تهران: کتابخانه مجلس.
یعقوبی، احمد. (1422 ق). البلدان. بیروت: دار الکتب العلمیه.