اهمیت و نقش استراتژیک قلعه رَباح در تحکیم قدرت دولت‌های اسلامی اندلس تا اواخر نبرد العقاب

نویسندگان

1 دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

2 استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه آزاد مشهد.

3 دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه آزاد مشهد.

چکیده

قلعه رباح،[1] واقع در سرزمین اندلس، از مهم‌ترین قلعه‌هایی بود که همیشه مورد توجه مسیحیان و دولت‌های مختلف اسلامی در اندلس قرار داشت؛ زیرا تسلط بر این قلعه، به­منزله احاطه بر بخش گسترده‌ای از اندلس بود و به­لحاظ نظامی، هریک از طرفین مخاصمه را در وضعیت برتری قرار می‌داد. مقاله حاضر می‌کوشد به این سؤال پاسخ دهد که موقعیت استراتژیکی قلعه رباح در پایداری دولت‌های اسلامی اندلس چگونه بوده است؟ (سؤال)
به نظر می‌رسد که در فضای سیاسی-اجتماعی آن زمان، قلعه رباح همواره نقش به­سزایی در اقتدار دولت‌های اسلامی اندلس داشته است. (فرضیه)
در این پژوهش، تلاش گردیده بر اساس ایجاد پیوندهای موضوعی و تحلیل وقایع، گزارشی از اهمیت نقش استراتژیک قلعه رباح در تحکیم قدرت دولت‌های اسلامی اندلس تا اواخر نبرد العقاب ارائه گردد. (هدف)
این تحقیق که بر مبنای اسناد کتابخانه‌ای و به روش تحلیلی صورت پذیرفته (روش)، نشان می‌دهد که موقعیت استراتژیک قلعه‌ رباح، از مهم‌ترین عوامل بقا و اقتدار حکومت‌های اسلامی اندلس بوده است و سقوط قلعه، زمینه‌های پس‌رفت مسلمانان اندلس را فراهم کرده است. (یافته)



[1]. قلعه رباح، توسط ابوعبدالله علی‌بن‌رباح لخمی (د.114ق) ساخته شد. این قلعه، در آینده تحت کنترل مسیحیان درآمد و هنگامی که فرمانده شوالیه کالاتراوا (قلعه رباح) از آنجا نقل مکان کرد، تقریباً از رونق افتاد و به مرور زمان، به خرابه‌ای تبدیل شد و اکنون آثاری از ویرانه‌های آن وجود دارد. (پیوست‌ها: تصویر شماره 1و 2) گفتنی است، شکل لاتین قلعه رباح، به صورت‌های مختلف آمده است:
 Calatrava la Vieja or Compo de calatrava or fortress of Rabah

کلیدواژه‌ها


ابن ابار، محمد بن عبدالله (1429)، الحلة السیرا فی تراجم الشعراء من أعیان الأندلس و المغرب من المائة الأولی للهجرة إلی المائة السابعة، تحقیق علی ابراهیم محمود، بیروت: دارالکتب العلمیة.

ابن ابی زرع الفاسی، علی (1420)، الأنیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینة فاس، الرباط، المطبعة الملکیة.

ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن ابی الکرم (1385)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.

ابن بسام الشنترینی، ابی الحسن علی (1419)، الذخیرة فی محاسن أهل الجزیرة، تحقیق سالم مصطفی البَدری، بیروت:، دار الکتب العلمیة.

ابن حوقل، محمد (1938)، صورة الارض، بیروت: دار صادر.

ابن حیان قرطبی (1415)، المقتبس مِن أنباء اهل الاندلس، حققه و قدم له الدکتور محمود علی مکی، القاهرة: بی‌نا.

ـــــ (1430)، السفر الثالث من کتاب المقدس، حققه و قدم له الدکتور محمودعلی مکی، الریاض: مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الإسلامیة.

ابن خطیب، لسان الدین ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن سعید بن احمد السلمانی (1424)، اعمال الاعلام فیمن بویع قبل الاحتلام من ملوک الاسلام، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ـــــ (1424)، الاحاطة فی اخبار غرناطة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد (2006)، العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوی السلطان الاکبر، قیروان: الدار العربیة للکتاب.

ابن سعید مغربی (1997)، المغرب فی حلی المغرب، تحقیق خلیل منصور، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن عذاری، محمد بن محمد (1406)، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، بی‌جا: دار الغرب الاسلامی.

ادریسی، الشریف ابوعبدالله محمد بن محمد عبدالله بن ادریس الحمودی (1409)، نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، بیروت: عالم الکتب.

بکری، عبدالله بن عبدالعزیز (1992)، المسالک و الممالک، تحقیق اندری فیری، بیروت: دار الغرب الاسلامی.

حموی، شهاب الدین ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله (1995)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر.

حمیدی، محمد بن فتوح (بی‌تا)، جذوة المقتبس فی ذکر ولاة الاندلس، بیروت: المکتبة العصریة.

حمیری، محمد بن عبدالمنعم (1984)، الروض المعطار فی خبر الاقطار، بیروت: مکتبة لبنان.

زرکلی، خیرالدین (2007)، الاعلام قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء، مصر: دار العلم للملایین.

زهری، محمد بن ابی بکر (1382)، الجغرافیة، ترجمه حسین قرچانلو، تحقیق محمد حاج صادق، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

شهیدی پاک، محمدرضا، تاریخ تحلیلی اندلس، قم: جامعة المصطفی، 1389.

شکیب، ارسلان (1427)، الحلل السندیة فی الاخبار و الآثار الاندلسیة، منشورات محمدعلی بیضون.

العبادی، احمد مختار (بی‌تا)، فی تاریخ المغرب و الاندلس، بیروت: دار النهضة العربیة.

العمری، شهاب الدین احمد بن یحیی بن فضل الله (1423)، مسالک الابصار فی ممالک الامصار، ابوظبی: المجمع الثقافی.

عنان، محمد عبدالله (1391)، تاریخ دولت اسلامی در اندلس، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: شرکت انتشارات کیهان.

قرچانلو، حسین (1380)، جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی، تهران: سمت.

کحاله، عمررضا (1418)، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت: مؤسسة الرسالة.

محمود، علی مکی (1417)، «مدخل لدراسة الأعلام الجغرافیة ذات الأصول العربیة فی إسبانیا»، مجلة مجمع اللغة العربیة، مصر.

مراکشی، عبدالواحد بن علی (2006)، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، بیروت: المکتبة العصریة.

مقری، احمد بن محمد (1419)، نفح الطیب من غصن الاندلس الرطیب، مصر: دار الفکر.

مونس، حسین (1959)، فجر الاندلس فی دراسة تاریخ مِن الفتح الاسلامی إلی قیام الدولة الأمویة، القاهرة: الشرکة العربیة للطباعة و النشر.

ـــــ (1377)، سپیده دم اندلس، ترجمه حمیدرضا شیخی، مشهد: آستان قدس رضوی.

ـــــ (1384)، تاریخ و تمدن مغرب، ترجمه حمیدرضا شیخی، تهران: سمت.

نویری، احمد بن عبدالوهاب (بی‌تا)، نهایة الأرب فی فنون الادب، قاهره: دار الکتب و الوثائق القومیة.